Article Khawmhsuat

Thursday, 26 December 2013

Kachin Ral le Tulio Ramkhel Dirhmun

Salai Van Lian Thang

Tuk a Sum Ko

Fei le nam, li le cantiang in a za an ti lo. AK-47 le M-16 zongin an di a riam lo. 105 mm Howitzers le 120 mm mortars an i put i miakpi he miakte he a za cang ti hngal loin an kah hna. Minung tingkhat umnak ngei loin kakip an vai. Sianginn an khar dih. Ke ralkap le tanglei hriamhrei longin an lung a si lo. 

Cung ralkap Jet fighters le MI-24 helicopter hmangin an tha um-ek in an phomh hna. Bom nganpipi an thlak hnawh hna i ralpi thawh in thalo tein an thawhhnawh hna. Reuters thawngzamhtu Martin Petty nih ''ralkap cozah chan hmanh-ah hi bantuk lomman a um bal tung lo hme'' tiah a khuaruah har in ca a tial.

Zen khu le bom khu nih lailei meiduah bang Tlangpar cu chummui khuh in a khuh. Ai! zoh ngam khi a ti lo. Maw! Khuazing zeihme kan sual, tiah mitthli le hnapduk he ruakcung ah ik lengmang in a tap na. Ramtang ah riltam tihal in thlanti he a tai ai rek na, thinphang thlalau in kuan le zen kar ah thindomh in a tli a le na, thi le hnai he sizung an tlikpi cuahmah i thina nungna in zabui meican long a thaw a tang na, ral ramah fimtawl awk tha loin lamtlang ah zu le va ei awkin a ril lengluang mi mithi ruak pawl hna, zohah tuk a sum. Ngeih zong a chia. Thin zong a hung. Thisen an i chuahning a luan ko.

Laiza Kam ah an Ngol
Lei khuaza pi in an zoh salam kho ve lo. US, UK, Tuluk, EU nih ''ma cang uh'' tiah an thlauh hna. Tuluk cu a thin hun aw zong a hun lang manh. Bom nganpi an ram a va tla ve. Bu a phunphun nih ca an thlah i '' a za cang'' tiah an nawl hna. Saunawn a hmur a cipmi Pi Suu Kyi tiang uam kho loin ''ma zok hram uh'' tiah aw khi sang nawnin a hun rak. US ah lamzawh i an au. Bangkok le Kawlram ah an au. Canada, Danmark zongah au an i tim. UNFC nih ''nan ngol zok locun za seh kan ti lai'' tiah ca an chuah. Thurah Shwe Mann min in Palimen nih ca a chuah i  ''online cung talin  ichon than hram uh'' tiah an nawr hna. Kachin MP Dwe Bu nih Palimen ah biatung a luhpi i an zapi in ''ngol zok siseh'' tiah bia an chah. Zanlei ah ruahlopi in Cozah nih cathanh 3/2013 a chuah colh. 19 Jan 2013 nazi 6:00 thokin ''kan ngol cang'' tiah an thanh. KIA zong an cei. Mi tamtuk an i hliam. Inn lo tamtuk a rawk. Chungkhar tamtuk an i tthen. Pawcawmnak tamtuk a kuai. Kawl ralkap zong an cei taktak ve.

KIA le Politik Chim
Kawl nih Panglong biatiam an let lengah Budah Bata cu rampi biaknak ah an ser hnik tikah Khrihfa ram a si ve mi Kachin nih an duh bak lo. 1961 ah KIA an dirh i ral an tho thok. Newin nih uknak a lak cun an tho chinchin. Panglong biakam bang ''Pyidaungsu sitsit'' in rampi ser cu KIO dirpimi a si peng. KIA nih ralkap a chungah thong 10 le a lengah thong 10 an i chiah. Brigade 5 in an tthen. Laiza cu HQ ah an hman. June 1963 ah Cozah he an irem hnik nain a tlolh. Aug 1980 le May 1981 karah thla 10 chung ikah an rak ngol bal. 18 Oct 90 le 24 Dec 92 ah Cozah he remnak an ceih than. Khin Ngunt  nih ''political dialogue'' kan tuah lai timi lemsoi bia ruangah 24 Feb 1994 ah kahngolnak min an thut. Politik cu National Convention (NC) ah tlakpi uh, a hun ti than hna caah 2004 ah KIO le hriamtlai phu 25 cu NC an rak kai. NC chungah voi tampi politik an dirpi nain an bia an lakpiak duh hna lo. July 2004 ah phu 13 in NC ah ca an tial. Hnonpiak dih an si. Feb 2005 ah phu 6 komhin NC Okkathah Thein Sein sinah ca an tial rih. Pompiak duh loin hnu an chit rih hna. July 2007 ah KIO nih tlapruk khat politik biatung 17 an chuah i 2008 constitution chung khumh chih dingin a hal than. Nain, an hnawl piak dih thiamthiam hna.   

Raltuk an Thoknak
Cozah a kai tharmi he politik nan chim te lai an hun ti hna ruangah ''2008 constitution'' fehternak referendum ah KIO zong an tang. Nain, Cozah thar a kai hlan laklawh April 09 ah ''ramricawng (BGF) ah i thleng uh'' tiah awder an hun chuahthut i rumro in hrawh an timh hna. KIA nih an duh ve ti lo. Fakpi in an i dok. Cozah nih a tthum duh bak lo. Zeihlei lam a um ti lo caah kum 17 chung kahdaihnak hri cu Sept 10 ah an chahput. I erhnak a hun lin. Palimen chungin politik tal maw kan chim khawh tiah KIO Vice-Chair Dr. Tuja cu bu in a chuak i Kachin Party an sokter. Nain, register an phih piak hoi. Independent i pek dingin min a pek rih. Phihkhenh rih thiam a si. Zeimaw sualcun Myitgyina khuapi chikhat ah vutcam ah a canter khomi Myitson dam cu KIO nih a doh len nain Cozah nih a pah chih caah an hun i erh chinchin. Ralkap a tomtom in KIA sakhan pong an hun kuat. KIA bawi pakhat cu Kawl ralkap nih an tlaih i a kut an cik hnik, mei in a pumpaluk an hrem hnuah minung muisam pu ti lo dengkhin an thah i a ruak in an khirh. KIA an thin a lin hringhran. Hopoh lung a fak. Ikahnak an hun thok pah cang. 9 June 2011 in Kawl ralkap nih KIA hmunhma chungah a tomtom in an luhhnawh in cun biatak tein an i phomh. Dai kho ti lo in thla 19 chung an hun lut. Voi 2,400 leng an i tu. Mi 160,000 umnak ngei loin an vai. IDPs camp 30 leng an ser. Khuaci an mui taktak ko. (Ref: Eleven Media, 4 Jan 13)  

KIA le Peace Talk:
Ral an thawh hnuin Cozah he voi 11 remnak bia an ceih than. State level in voithum, Union level in voili, unofficial in voili an ichon. Cozah leiin Bohmuci Than Aung, U Aung Thawng, U Aung Min tiah ''chief negotiator'' voi 3 an i thleng. 30 Oct 12 ah Tuluk ramri Ruili ah hnubik an itong. Cozah lei nih ''kahdaihnak'' min thu hmasa uh. Cu hnuah ''politik kan ceih te lai'' an ti peng. KIA nih an zum kho bak hna lo. Kum 17 chung chukcho an hlenning hna a fah caah an lung a hring. Kahdaihnak a thar in tuah lengmang a hau ti lo. Politik kan ceihcolh lai tiah fekthup in an dirpi peng ve. Cozah lein politik bia le hla chung an luhpi colh khawh ve hna lo tikah an i rem kho lo. Buchoh Gunmaw nih ''KIA hmunhma i Kawl ralkap hi hnuk kir than dih uh'' kan ti pohah bia a tang peng. Kahngolnak kan tuah lai i cu hnuah zeidah kan cang lai? Cu a phi cu kan kawl pengmi a si'' tiah a ti. KIO nih ''political problems'' cu pakhatnak a ti lioah Cozah nih ''military solutions'' hi pakhatnak a ti ve i kahdaih rumro a nawr. Ralbawi ngan Lt. Gen Myint Soe hna chonhnak an kalter. Politik pakhatnak an chiah duh lo tikah Buchoh Gun Maw a kal duh ve lo. Cuticun remnak ser kho loin an tang.

Cozah Mitin Zohnak (Govt Perspective):
1. 2008 Phunghrampi article 338 ah ''ramchung um hriamtlai vialte Tatmadaw uknak tangah an um dih lai'' ti a um. 2008 constitution a hun fek hnuin Tatmadaw uknak tangah a kun duhlomi ramchung hriamtlai phu poh phunglo bu an si. KIO nih Tatmadaw tangah ''ramricawng BGF'' in an i thlen duh lo ruangah phung ningin kan phomh, an ti.

2.  Tatmadaw nih ''rampi himnak caah ramchung ramleng ral vialte dohnak ah a hruai lai'' tiah Phunghrampi pohmah 339 ah a um. KIA nih ''tlanglawng lam an hrawh. Hlei an chah. Electrik hri an tan. Bom an phum i lai an nawn, burbuk phen in mi an kah, mi an thihphoih, tirawl chan ralkap lamkam in an thah'' hna ruangah mipi himnak le khamhnak zawnruat in KIA hmun an khuarnak tlangpar le pongkam ram vialte cu ralkap thazang in kan thianh dih. Herhnak ah Helicopter le Jet Fighter kan hman, an ti.

3. Cozah nih ''kahdaihnak min kan thut hmasa hnuah politik kan ceih lai'' kan ti. Hriamtlai phu 10 leng he min kan thutti kho ko lioah KIA nih an duh bak lo. Cakuat hna an kan let duh lo. Ralkap kong ceih dingin ralbawi ngan kan thlah. Nain, biachat kho ralbawi ngan an hun ratter duh lo. Tamadah nih ''pum vennak'' longah hriam hman dingin awder a chuah i ralkap nih kan zulhthlap. Nain, KIA nih an kan kah peng caah kan ngol kho lo an ti. 

Kachin Mitin Zohnak (KIA Perspective):
1. Politik kan chim lai an ti ruangah 1994 ah kahdaihnak kan lak. Politik cu NC ah va chim uh an ti than i, NC kan kai. Voi tampi kan chim nain hnompung ah an kan hlonh piak dih. Cozah thar he chim uh, an ti than caah ''referendum'' kan thohkhan. 2010 thimnak ah Dr. Tuja luhter kan timh. Nain, Party register an kan phihpiak i ramricawng ah luhter i hrawh an kan zalh. Cozah thar a kai i voi 11 kan itong. Politik ceih hmasa hrim duh loin kahngolnak tuah rumro an kan fial than. Cozah nih ''political dialogue'' tuah duh loin kum 20 chung chuk le cho a kan hlen ruang le hloh an kan timh ruangah ral kan tho an ti.

2. Cozah phunphun nih Kachin ram rumnak lengtang thilchuak le sui le ngun cu ramdang ah an zuar i phaisa an i sanh dih. Inntha mawtaw tha an i cawk i an fa le cu vawlei sianginn thabik ah an kaiter hna. Company phunphun Kachin ram an hun i hruai hna i hydroelectric ti an kham. 90% cu Tuluk ah an zuar i phaisa an ei dih. Kachin mi ca a miak zeihmanh a um lo. Mitthep karah Myitgyina khuapi vutcam ah a canter kho mi Myitson dam an kan serhnawh. Thingkung ramkung tampi an hrawh. Kachin vawlei le tiram venhim cu kan rian a si. Kan ram a hrawk cuahmahmi pohpoh kan ral an si an ti.  

3. Tulio ral i dohnak hmunhma hi Cozah nih 1994 remdaih lioah KIA an kanpek ciami hmunhma longte a si. Battalion a tomtom in KIA kan hmunhma cia le kan tualleng chungah miakpi he helicopter he an hun kan luhnawh. Kahdaihnak a thar in ser a hau ti lo. Ralkap vialte hi KIA hmunhma in ''dok than dih hna uh'' law ral a dai ko lai. Ralkap thawnternak ah hriam le riahchaw a hun ngalhtu tlanglawng, mawtaw le thilri lam le sul vialte cu kan ral tihnung an cang dih. Cucaah kan hrawh i kan tan. Nan ralkap hi rawlchanh hau loin '' hnuk kir than zok uh'' tiah an ti ve.

Hmuhning le Zohfiannak:
i.  ICG an i tatahak lai: Thein Sein nih Dec 11 ah ''pum i vennak'' ti locun kap ti hna hlah uh, tiah awder a pek hna. Voi 2 a nolh. Nain, cu hnu ah voi 1360 leng an i kap than (Mizzima, 14 Dec 12). SSA he voi 50 leng an i kap fawn. Miakpi long si loin Jet Fighter le Helicopter tiang an hman i KIA sakhan an lak thluahmah.hi cu ''defensive'' si loin ''offensive'' a si zia a fiang. Ralkap nih ''Thein Sein bia'' zei an rel lem rua lo. Peace talk lamthluan ah khamtu a um len te lai. Thein Sein ''reform process'' zong a mui a hun chia. Ramleng zumhnak zong tamtuk a tla. ICG nih April ah remdaih laksawng Thein Sein pek an timh cu uico chang ei sual bang laklawh in an i tatahak len men lai.

ii. Laiza khuapi a him ti lo: 19 Jan nazi 6 in ''kah kan ngol cang'' tiah Cozah nih ca a thanh. Diriam cikcek in an kah hna i an duhmi KIA hmun vialte an lak hnuah an ngol. Lajayang ram hrong long an ngol i Kachin rampumpi in an ngol lo. Hmun dangdang ah ikahnak a um thiam. KIO nih ''ram pumpi in ngol uh'' tiah cathanh an chuah ve. Cozah nih Laiza cu lak kan tim lo, an ti peng. Nain, meng 4 hlat in an um cang i Laiza kulhtu le vengtu KIA ralhau sakhan le tlangpar hna cu Cozah kutah an phan cang. Hi hmun an lak hnu cun zeitik a puak lai tiah bom tarhhnawh bang Laiza khua cu a him ti lo. Thil hmete ah faktuk in i zuanhnawh colh an fawi. Thein Sein ''ngolnak'' cachuah nih sullam a ngeihter tuk lem te lai lo.

iii. Suu Kyi hi a pa a lo rua lo: Arakhan le Kachin ah mi a singsing in an thih cuahmah lioah holh lo tein Pi Suu bia aa sum. Tlangmi lung a rawhter ngai. NGO phu 23 komhnih ca an chuah hnawh. SNLD nih an nolh rih. Holh cang hme an ti. Ka thlak lai lo. Hun tlangtlak dingcun Cozah ''official sawmnak'' ka herh, a ti. Pi Suu nih Cozah lung chiatter le ralkap he mithmai ichiat a phang rua. Phunghram remh duhah a chungin sizungzi a luh a si kho men. 2015 thimnak caah ''strategy'' phunkhat a hman a si kho fawn. Aung San cu Tlangmi kongah U Saw le Basein huat tih loin Attlee sachoh min a thut ngam. Kawl huat tih loin ''secession right'' aa kam rih. U Saw nih a thah taktak ve. Pi Suu cu a pa a lo lo an ti chin lengmang.

iv) UNFC le KIO:  Hriamtlai phu 11 funtu UNFC nih KIA kah nan ngol locun kan i chon lai lo an ti. Tulio UNFC Okkathah hi Lt. Gen N. Banla a si. Thein Sein nih ''kumthar cakuat'' Hluttaw sin a kuatmi ah Cozah nih hriamtlai phu he politik chung luh cang dingin ''political framework'' kan suai cuahmah lio a si, a ti. MPC nih timhtuah dawh in a um lio a si. UNFC nih ''political framework'' an ngei ve. Cu pahnih cu Cozah he Jan thla ah ceihti an i tim. Hi ceihtinak hi UNFC roadmap 2 nk a si. Japan hna a hmun an sawh. Nain Aung Min nih a duh lo. Chonhnak hmun cu Thailand ah siseh an ti. Nai 88 hruaitu upa he tonnak ah Bochoh Gunmaw nih ''UNFC le Cozah chonhnak ah KIO kan i tel ve lai'' a ti. Nain, tulio ikahnak nih thil zeimaw chunglei ah va den pah dawh in a um. Remdaihnak pumpi ''peace process'' bel a hrawk lai zumh a um lem lo. Thla tlawmpal cun UNFC le Cozah ichon dawh in an lang ko. Remdaihnak taktak bel i hlat pah rih dawhin kan lang.  

Tlangkawmnak:
Tulio raltuknak ah Cozah lei tang Chin ralkap 37 an thahmi hna an ruak tha ten kan fim hna tiah Kachin Pastor nih an chim. Mipakhat a nungin an tlaih i si tha ten an thlop fawn. Theih lomi zeizat dah an va um len hnga. Chin miphun hi Kawl Cozah lei tangin Karen ral (Insein) le Kachin ral ahcun nunnak tampi thap in kan tang kho dom nain CNA bel ahcun kan thazang a der ngaimi nih khua tampi ruahawk a umter. Kawl Cozah nih Tlangmi le Tlangmi tha lo tein thisen a kan chuahter mi ko huat a tlai.

Tutan Cozah nih Kachin hi tluk lommam in an kahmi hna a ruang zoh tikah thahrum hmangin KIA an thazaang zorter thluahmah i politik an dirhmun ttthumh thluahmah hna seh law ''ceasefire le peace process'' tuahpi kho hna uh sih, timi an tinh ruangah sidawh in a lang. Chonhnak pungsan pakhat an lim i hriamtlai phu UNFC he ''political dialogue'' chunglei hun luh an timh thok cang tikah Cozah dirhmun ''political position'' tthawng deuh fek deuh te seh tiin ''an ho le an tin'' an hun chuah hnawh ta hna zong a si kho fawn.

Thla 19 chung an ikap cang nain ruahnak lengin Kachin hi thazaang an ngei i an thawng. Biatak tein Cozah ralkap an dirh khawh hna. KIO hruaitu hna nih Khuazing Pathian an i bochan ning zoh ah uar an um khun. Pathian kan leiah a tang ko an ti. Harnak phunphun nih den lio le sa le ral nih zuanhnawh lioah mi tampi cu an itthek i an i tthen chinchin nain Kachin cu an zapi in an tangrual i an i pum chinchin mi ko khi zohchunh an tlak. Biaknak, ramkhel phu le zatlang phu ti um loin an zapi awkhat an chuah dih. Palimen chung a va thumi MP tiang an hun i fun kho.

Kachin nih thisen an thletnak thawngin Cozah nih Tlangcung miphun dirpimi ''Federal le Self-determination'' kha fak deuhin an tuak ve deuh ngaingai lai zumh a um. Vawleipi nih Tlangmi hi zeiruang setdah ral an thawh timi kan kong an hun hmuh fiannak zong a si rih fawn. Vawleipi map ah Burma ram khoika a um timi a thei set bal lomi ram zongnih kan kong an hun siaherhnak a cang. Fawinak chim ahcun Kachin nih Tlangcung miphun zapi aiawh in ral a kan dohpiak. Tlangmi kan zapi in tang sih law a lamkip in bawm hna uh sih. Hi raldohnak nih Tlangmi caah thil tha pakhatkhat a chuahpi te lai zumh a um ko.

Cozah nih an hmun cia ah an va luh hnawh hna i an va kahmi hna a si. Cozah phunphun nih ''politik'' chim an duh bak lomi le KIA hrawh rumro an i timh ruangah ral kan kan tho, tiah an ruah. Tulio an ikahnak hmunhma vialte hi Cozah nih 1994 remdaih lioah KIA hmun an pek ciami hmunhma chung long teah a va cang. Cozah nih an hmun cia ah an va luh hnawh hna i an va kahmi hna a si. Cozah nih ''kan ngol cang'' tiah an thanh. Nain, Diriam cikcek in an thuat hna i an duhmi a tlin hnuah an ngol. KIA HQ Laiza himnak caah KIA ralhau sakhan vialte an lak hnuah an ngol. Meng 4 hlat ah hmaitonh in an dir ko.