John Calvin, Pathian Saltha

Thlarau lei kan pale tuanbia kan rel tikah, Pathian nih a rian thiang tuan dingin a hlei khun in a thimmi hna kan hmuh. Zumhnak ah an unau a simi biatak ah hruai dingin Pathian nih a thim hna. Cheukhat hna cu prophet rian a tuanter hna i Thiang Thlarau hruainak in bia an chim i, rian an tuan hna. Cheukhat hna cu saya a tuanter hna i, Pathian bia kha a thuh-sannak in midang nih an lungfiannak naklai an cawnpiak  hna. Cu ti cun Pathian rian cu an karhter.

Hi chungah aa talmi hna cu Pathian hawi a simi, zumhnak ah kan pa a simi Abraham, hmai tonh in Pathian nih bia a ruah i, hawikam bantuk in Pathian nih bia ruahmi pa Moses, Jesuh Khrih chuahkehnak hram a dirhtu David, cun mit nih a hmuh bal lomi, hna nih a theih bal lomi, minung lungthin chung zongah a lut balmi lomi, Pathian bia, a tialtu hna, cun Pathian fapa ngaihcun, vawleicung ah ceunak a ratpitu Jesuh Khrih hna hi an si hna.

Jesuh Khirh nih ka thawngtha hi vawleicung khuazakip ah nan kalpi lai i nan phuan lai tiah a zultu hna sinah nawl a pek hnuin, nihin tiangah zumtu hna nih Jesuh Khrih thawngtha an phuan hna. Hi hna lakah fiamthiamnak an ngaih pinah Pathian nih a hman taktakmi minung pali an um hna. Khrihfami tuanbia le ro a sertu an si ko tiah ruahmi hn a cu: mithiang Paul—Khrihmi zumhnak hram a dirh i a fehtertu a si; Augustine—khamhnak kan hmuhnak hrampi cu Pathian velngaihnak thawngin a si ti a thei hmasatu; Martin Luther—Roman Catholic nih Bible hi a mah kut cung lawngah a chiah i, mipi a relter duh hna lo tikah Martin Luther nih Bible cu a chuh hna i mipi sinah a petu; John Calvin—Martin Luther nih a chuahpimi Protestant Reformation in nihin tiang Bible Theology tling a petu. Khrihfami tuanbia le chan kan zoh tikah hi hna pali hi mizapi caah mei vaangtu an si.

Pathian nih chiti a thuh hna i  a bia veengtu le phuangtu ah a hman hna. Cheukhat cu Pathian bia an phuan tik le an chim tikah Bible nih a chim duhmi zulh loin anmah fimnak le ruahnak in an chim-phuan lengmang tikah Khrifami zumhnak doctrine a pial sual lengmang. Asinain, Hi hna cu Khrihfami hna zumhnak doctrine biatak tein a veengtu hna an si. Nihin tiangah Pathian bia an phuanmi le an tialmi cawn le chim kan dai rih hna lo. Hi hnu pinlei tiang zong kan cawn lengmang hna lai.

John Calvin Tuanbia Tawi le A Cawpiakmi Bia Tawi

John Calvin hi aa chawkvak ngaimi sianhngakchia pakhat a rak si. A Chuahnak cu France ram, Noyon ah a si. A pa hi an upatmi pakhat a si pinah Khrihfabu ni lakhah an pekmi in Calvin cu sianginn a kaitermi a si. Paris University ah sianginn caan tawi a kai i, cu chungah cun Guillaume he an i tong. Hi pa hi humanist a si. Cu ti cun M.A a dih in a pa nih law kai dingin Orlean University ah a kalter. 1532 ah law sianginn cu aa lim. Hlawhtling ngaiin Seneca nih a tialmi De Clementia cauk commentary a tuah. Cu hnu cun Calvin hi Humanism huham nih fak piin a rak tei. Asinain 1533 ah khamhnak a hmu i 16th century reformation ruahnak aa lak. John Calvin hi midai ngaimi pakhat a si ve. Catial hi a uar ngaimi a si caah mibu pi sinah riantuan a duh lo. Voikhat cu khual a tlawng i Geneva ah a phan. A thintawi ngaimi, cun a aw zong a thang ngaimi pa Farel nih a rak len i Geneva ah hin kan umpi law Khrifa ram sersiam na kan bawm lai tiah a va ti. (Hi lio caan hi Martin Luther nih a chuahpimi Reformation Europe ram ah a karh cuahmah liopi a si). Asinain John Calvin nih siangngakchia nunnak le theology tial hi ka duhmi  a si tiah Farel cu a al. Farel nih “Geneva ah na kan umpi  lo ahcun Pathian chiatserhnak na cungah a tlung lai” tiah a rak ti. Calvin nih kha bia kha a tih i Farel cu a rak umpi i Geneva ahcun rian an rak tuan ti. John Calvin hi thazaang ngei lo a si pinah Pathian rian fak piin a tuanmi pasal tha taktak le theologian tha taktak a si. 1564 ah a thi. Sermon 2,000 leng a chimmi pa a si. Cu pinah catial leiah minthang taktak zong a si. Bible commentary zong a dawng tein ngawt in a tial, 2, 3 Johan le Biathlam lawng a tial lomi a si. Calvin thiltikhawhnak hi Geneva lawngah huhma ngaih loin Europe ram vialte ah huham a ngeimi a si.  

John Calvin nih The Institutes of the Christian Religion hi kum 26 a si in a rak tial hmasami a si. Kum 400 leng a kal cang. Nihin tiang Bible thiam-sang hna nih biatak tein an cawn i an relmi i, an i bochanmi cauk a si. Calvin huham hi nihin tiang a thawng. Geneva le Europe Khrihfami hna an thawnnak a ruang cu John Calvin thiltikhawhnak a si tiah historian nih an ti. Europe ram caah Pathian nih prophet a thlahmi cu John Calvin a si tiah an ti. Geneva University a dirhmi i nihin tiang a minthang—John Calvin hmangin Pathian riantuannak cu hihin tiang Europe ram nih an hmuh.

John Calvin huham a ngan taktakmi cu Calvinism zumhnak hi a si. Calvinism hi Calvin nih a chuahpimi a si lo, nain a hnuzultu hna nih Calvin cawnpiakmi in an chuahpimi a si. . Calvinism timi le predestination hi aa tlaimi a si. John Calvin nih predestination hi a cawnpiak. Asullam cu Pathian nih vawleicung minung hna hi khamhnak co dingin a thiam dih hna lo, cheukhat lawng khamhnkak cotu dingin a thim hna timi hi Calvin nih predestination doctrine a chuahpinak cu a si. Hi ruangah Calvin cawnpiaknak hi an doh peng. Hi cawnpiaknak hi Calvin nih a cawnpiakmi hna lakah aa talmi pakhat cu a si ve taktak ko. John Calvin nih aa fian taktak i a dirpi pengmi cu “khamhnak cu Pathian sin lawnglawng in a si” ti hi a si. Cucaah Calvin cawnpiaknak hrampi taktak aa thoknak cu Pathian lawnglawng hi nawlngeitu (the soverignty of God) ti hi a si. “Calvinism aa thoknak cu Pathian in aa thok i Pathian kha a laicer ah a chiah i Pathian sunparnak vision hmuhnak in a dong. Cucaah minung kan nunnak zongah Pathian nawlngaihnak hi kan nunnak uktu le hruaitu ah kan chiah a herh” tiah B.B. Warfield, (Calvin and Calvinism) ah a chim.

Calvinism doctrine hi Pathian Nawlngaihnak cuanh in hram a bunhmi a si. A tawinak in cun:

1.    Khamhnak hi Pathian sinin aa semmi a si. Minung nih anmah tein Pathian sinah an kal kho lo. Kum zabu 19th ah Theologian minthang taktak a simi Karl Barth nih a chim bantuk in, “minung nih Pathian sinah kalnak lam a ngei lo; Pathian lawng nih minung sinah kalnak lam a ngei. Cucaah khamhnak cu Pathian ta lawnglawng a si” tiah a chim.

2. Vawlei ser hlanin Pathian nih khamhnak kong hi timhnak a ngeih cangmi a si. Sualnak hi vawleicung ah a um hlanah, Pathian nih khamhnak kong hi a timh cangmi a si. Cucaah Jesuh Khirh vailam cungah a thihnak hi Pathian nih a hnuah timhnak a ngeih thanmi a si lo. Vawleicung ah sualnak le vanchiatnak a tam tuk tikah, Pathian nih a hnuah khamhnak hi a timh thanmi a si tiah a zummi tampi an um hna. Asinain cucu a si lo. Vawlei ser a si hlanin, zungzal nunnak cu biakamh ciami kan si (Titus 1: 2).    

3. Vawlei ser hlanin, khamhnak rocotu ding hna cu Pathian nih a theih ciami, thim ciami, dawt ciami kan si cang hna. “Nanmah nih nan kan thim lo, sihmanhsehlaw keimah nih kan thimmi hna nan si.” “Zeicatiah a theih ciami hna cu a fapa muisam keng dingin a khau zong a khaukhih chih fawn hna. A khaukhihmi cu a auh zong a auh chih fawn hna: A auhmi hna cu thiam zong a coter chih hna, thiam a coter mi hna cu sunparnak zong a pek chih fawn hna” (John 15:16; Rom 8:27–30).  Hi Bible cacang hi ka langhter zeicatiah khamhnak hi cu minung nih a tuahmi a si lo i a tuah khawhmi zong a si lo. Pathian sin lawnglawng in a rami a si. Khamhnak kan hmuh le hmuh lo kong cu Pathian cungah aa hngatmi a si. 
Cucaah Calvinism cawnpiaknak hna hi tha tein kan vun theih tikah hnangamnak le lawmhnak taktak kan hmuh zeicatiah khamhnak kan hmuhmi cu a zungzal in Pathian kut ah a ummi a si—a rawk kho ti lo.

4. Pathian nih amah tein kan sinah aa phuang timi kan theih khawh. Paul nih a chim bantuk in “vawlei nih a fimnak in Pathian an thei lo” tiah a ti. Sualnak nih minung cu Pathian a hlatter. Minung nih a fimnak in Pathian a thei kho lo, a kawl awk zongah an raut lo, asinain Pathian nih amah tein aa phuan hnu lawngah minung nih an theih khawh.

5. Pathian nih amah tein prophet hna sinah aa phuang, cu hna nih cun phuannak an hmuhmi cu an tial i Bible hi a si. “Cucaah Pathian kan upat bantuk in Bible zong hi kan upat ve ding a si, zeicatiah Bible cu Pathian sin lawnglawng in kan hmuhmi a si, minung nih zeihmanh Bible ah an cawhpolhmi a um lo” tiah Calvin nih a ti.

6. Calvinism nih a cawnpiakmi cu minung nih Pathian kan theih kawhnak le khamhnak kong kan theih khawhnak dingah Pathian nih kan sin hrimhrim ah bia a chim hau tiah a ti. Minung nih a sining taktak in cun Pathian Thlarau kong a thei kho lo, zeicatiah a caah cun hruhnak menmen an si. Jesuh Khrih thawngtha bia a nunnak ah a ceu khawhnak dingah cun Thiang Thlarau nih a taksa mitcawtnak kha a lakpiak hmasa a hau, cu hnu lawng cun Pathian Thiang Thlarau riantuannak a hmuh khawh lai i, a cohlan khawh lai. Thiang Thlarau nih minung khamh-hruainak caah hriamnam a hmanmi cu Bible le chia-tha thleidannak kan ngeihmi hi an si. Pathian bia an rel tikah Thiang Thlarau nih theihhngalhnak a pek hna i khamhnak an hmuhnak a si.

7. Khamhnak hrampi taktak a si mi cu Jesuh Khrih vailam cungah a thihnak in a si. Kan sualnak ngaithiamnak ding caah Vailam cungah a thihnak hi a si. “Hla dawh ngaiin an sakmi cu “kaa tlaihmi Vailam ah zeihmanh i put khawhmi ka ngei lo” tiah Khrifami hna nih kan sak tawn.

 
8. Khamhnak hi zumhnak thawngin kan hmuhmi a si i, Pathian laksawng a si.  Khamhnak kan hmuhning hi lam tampi in an chim cio: Cheukhat (Pelagius) nih cun khamhnak hi ziaza thatnak in kan hmuhmi a si an ti. Ahohmanh a dingmi an um lo tiah Bible nih a cawnpiakmi hi an pawm duh lo. Cheukhat nih cun khamhnak cu Pathian le minung riantuan tinak in hmuhmi a si tiah an ti, asullam cu minung zong nih an tuah hnga dingmi an tuah i, Pathian zong nih a tuah hnga dingmi a tuah i, cu ti cun khamhnak hmuh a si an ti. Hi cawnpiaknak nih hin Pathian velngeihnak zeihmanh ah a rel lo i, minung thiltikhawhnak in Pathian lungton aa zuam. Bible nih a cawnpiakmi cu minung cu sualnak in a thimi a si, a khamahnak hmuhnak ding caah a tuah khawhmi a um lo a ti. Calvinism nih cun khamhnak cu Bawipa sin lawnglawng in a si ti hi a dirpimi cu a si.   

9. Khamhnak timi hi Pathian he i ton hi a si. Ziaza thar a chuapi. Pathian sinah a rami a si i, minung cungah thlennnak le nun tharnak a chuahpi. Nun thing ser than kha a si lo, nun thar kha a si i, Pathian hrimhrim nih pekmi nunnak a si. Paul nih cun “ a thar in sermi” tiah a ti. Jesuh Khrih nih hrin thannak tiah a auh. Pathian nawlbia thar kan lungthin chungah tialpiak kan si. Chungleiin thlennak a chuahpi i, kan lungthin chungah Pathian pennak cu cin a si cang.

10. Calvinsim nih Pathian sinin khamhnak aa thoknak a chim i Pathian sin thiamthiam ah zeizong vialte an dong lai tiah an dirpi. Asullam cu vawlei ser a si hlanin khamhnak kong cu Pathian timhtuahnak chungah a um cangmi a si. Jesuh Khrih a zummi hna cu a zungzal in an him lai. Zeicatiah khamhnak cu a zungzal in Pathian kut ah him tein a um zungzalmi a si. A zumhmi a theimi poah cu lawmhnak in an khat zungzal lai.

Hi tluk in a liannganmi doctrine zumhnak hi Bawipa sinah in a rami a si ti hi Pathian prohet tiah auhmi cu John Calvin lungthin chungin a kheomi a si. John Calvin nih a phuahcopmi si loin Pathian bia nih a chimmi a si.

Hi doctrin zumhnak hi John Calvin nih an chuahpimi a si tiah kan ti ahcun kan palh lai, zeicatiah Issiah, Jeremiah, Ezekiel, le Paul hna nih an chim cangmi a si. Asinain minung phunglam le nun zia nih Bible cawnpiaknak hi caan saupi a khuh tawn tikah a hmanmi zumhnak a tlau bantuk in a um tawnnak a si. Asinain Pathian hmannak thawngin a hmanmi zumhnak cu John Calvin nih a van chuahpi thanmi tu khi a si.

Amah chan lioah chim ding tampi a ngeih bantuk in, John Calvin nih hin atu kan chan zongah chim ding a ngei ko lai. Nihin kan Khrihfa sinak dirhmun zoh tikah Pathian hi a laicer ah a um ti lo, minung hi a laicer ah a ummi kan lo cang hna. Pathian kong chim loin minung kong tu Khrihfami nih an chim cang.

Atu kan chan nih a herh tukmi cu Pathian hi a si cang. Bible hmangin Pathian phuanter hi a herh tuk cang. Nunnak thar hmuhnak dingah Pathian aa phuan than a herh cang. John Calvin bantuk minung kan herh tuk cang. A rocarmi ram ah hin John Calvin cawnpiaknak le zumhnak ruah a sur than a herh ko

Adam le Evi Hi Kanmah Bantuk Minung Maw?

Adam le Evi Hi Kanmah Bantuk Minung Maw?

Biahanak: Genesis Cauk chung i kan hmuhmi hna Adam le Evi hi vawleicung ah kanmah bantukin a rak nung taktakmi (Historical Persons) maw an si? Asiloah Mythological Persons deuh an si hnga? Cauk pakhat ka relmi ahcun, Historical Persons si loin Mythological Persons deuh in ka rel. Cun vawleicung ah Bible le Theology ah min thang ah ruahmi hna Karl Barth, Paul Tillich, Rudolf Bultmann, Reinhold Niebuhr, Karl Rahner, John MacQuarrie, le Hans Kung tehna zong nih hin Myth deuh in an pom ko rua? Hi kong hi zeitindah na hmuhning a si? Bible in ka fianh kho law kai lawm ko hnga? (Upatnak he, Ca Ceu (Van Tum Ceu), Amarillo, Texas,USA.)

Bialehnak: Genesis cauk kan zoh tiah minung sernak kong hi phun 2 in kan hmuh khawh.

1.      Genesis 1:27 ahcun, “ Cutincun Pathian nih minung cu amah mui lo in a ser hna, minung cu Pathian mui in a ser hna. Mipa  le minu kha a ser hna”. Hi zong ah hin “adam”timi hi Hebrew biafang in “adamah” ti a si I, a collective noun phun  a si I sullam cu “ minung( humanity) tinak a si. Pumpak min pu lo in minu le mipa(Gender) biafang a si. Hi baibal cacaang ahcun minu le mipa kha Pathian nih hmunkhat te ah a ser tinak a si.

2.      Genesis 2:22 ahcun, “mipa hnak ruk kha a zuhmi cun minu pakhat a ser I a sinah cun a ratpi”. Hi ka zawn ahcun “Adam” timi min hi pumpak min (personal) in a hman. Adam hi ser hmasa a si i a hnuah Evi ser a si in a lang.

Baibal lei thiam sang tampi nih a cunglei ‘adam’ kong a hrilhfiah tikah an I dang tampi cu hram pa 2 ruang ah hin a si. Feminist Theologian tampi nih cun Genesis 1:27 hi an uar ngaingai mi a si. A ruang cu nulepa hi Pathian nih aa tluk tein a kan sermi kan sinak a lagnhtertu a si an ti.

Moses nih Nawlbia cauk cu a tial tiah a zumhmi:

Genesis cauk lawng si loin nawlbia cauk 5(Genesis in Deuteronomy) hna hi Moses nih 1400BC hrawngah a tialmi a si  lai tiah hlan lio Jews tuanbia tialtu hna Josephus le Philo te hna nih cun zumh mi a si. A ruang cu ex.17:14; 24:4; 34:4,27-28; Deut 31:9,24; le Ezara 3:2;2chanrelnak 25:4 ah hin Moses nih a tialnak kan hmuh khawh hna. Cupinah:

1.      Exodus 24:4 ahcun, “4Moses nih Bawipa nawlbia vialte cu a ṭial hna. A thaizing zingkate ah tlang hram ah cun biakṭheng pakhat a ser i lungphun hleihnih, Israel miphun hleihnih caah khan a phun.”

2.      Deut 31:9 ahcun, “Cun Moses nih hi phungbia cu a ṭial i Bawipa biakamnak kuang a putu Levi fapa tlangbawi hna sin le Israel mi upa vialte hna sinah a pek”

Jesuh zong nih hlan I Moses nih a tialnak kong kha a chim:

3.      Mk10:2-5 ahcun, “Farasi mi kha an ra i foih an ra timh. “Kan phung nih nupi mak hi a kan onh maw onh lo, kan chim tuah,” tiah an ti. Jesuh nih biahalnak in a leh hna i, “Moses nih zei phung dah an pek hna?” tiah a ti. Annih nih, “Moses nih a kan pekmi ah cun, mipa nih a nupi kha maknak ca a pek ahcun a mak khawh ko, ti a si,” tiah an leh. * Jesuh nih cun a thawh hna i, “Moses nih hi nawlbia an ṭialpiak hna cu, nannih kha cawnpiak nan har tuk hringhran caah a si.”

Nawlbia cauk hi Jesuh zong nih “Moses nawlbia” tiah a auh:

4.      Mk 12:26 ahcun, “Mithi mi thihnak in thawhter ṭhan an si lai le si lai lonak kong cu, Moses cauk chungah khan, burbuk a kangmi kong kha nan rel bal lo maw? Khaka ah khan Pathian nih Moses cu a thawh i, ‘Kei cu Abraham Pathian, Isak Pathian, Jakob Pathian ka si,’ a ti, tiah aa ṭial ṭung.

Nawlbia cauk cu Moses lawng nih a tiallo tiah zumhmi:

Sihmanhsehlaw a tu chan ahcun baibal kha tha tein an van rel tiah Genesis chung hmanh ah i dannak tete a tamtuk caah Moses lawng nih a tialmi a si lai lo tiah an zumh. chanthar baibal thiam mi nih cun  a tlawmbik minung pa 4 nih tuanbia cauk pa 5 hi tialmi a si lai ti an zumh cang. A ruangcu:

1.      Genesis 1 le 2 kan zoh ah sernak kong phun 2 in a lang. Gen. 1:1-2:3 ah hin Pathian min cu Elohim a si i, Gen.2:4-23 ah hin Pathian min cu Yahweh ti a si. Hi zawn ah hin Pathian min a hman ning zong ai khat lo i an ca tial ning zong ai khat lo.

2.      Genesis 7:17 ahcun buanchukcho cu ni 40 chung a si tin a ti. Nain Genesis 8:3 ahcun ni 150 hnu ah ti cu a tum, tiah kan hmuh.

3.      Gen. 6:19 nih cun Noah cu Pathian nih saram khuah khat cio in lawng chungah na luhpi lai, tiah  a ti. Asinain Gen. 7:2 ahcun Pathian nih Noah cu, saram thiang cu khuah 7 in luhpi hna law samram thiang lo cu a nu pakhat a pa pa khat in luh pi hna, tiah a ti.

4.      Gen.28 ahcun Jacob nih Mesopotamia lei a kal lioah Nethal cu min a sak, tiah kan hmuh. Asinain Gen. 35 ahcun Mesopotamia leiin a rak kir pah ah Jacob nih Bethel cu min a sak tiah kan hmuh than.

5.      Gen, 27:43 ahcun Jacob cu a u Esau nih thah awkah aa tinh ti kha  a nu nih a hngalh tikah zokzok in Mesopotamia leiah a kalter tiin kan hmuh. Asinain Gen, 28:1-3 nih cun a pa nih Jacob cu nupi thit awk caah Mesopotamia leiah a kal ter tiin a kan chimh.

6.      Gen. 32:24-29 ah Jacob le vancungmi an i pai i, “thlauachuahnak na ka pek lo ahcun kan thlah kho lo tiah” Jacob nih a ti caah vancungmi nih cun thluachuahnak an pei i, Jacob cu, Isreal tiah min a sak, tiah kan hmuh. Asinain Gen35:6-11 ahcun Jacob cu Mesopotamia ram in a hung kir than tikah khan Pathian cu a sinah a lang than i, thluachuahnak a pek i, Isreal tiah min a sak, tiin kan hmuh than.

7.      Gen 21:31 kan zoh tikah Beersheba khua cu Abraham nih min a pekmi khua a si. A sinain Gen.26:33 kan zoh than tikah Isak nih Beer-sheba cu min a pekmi a si tiah kan hmuh than.

8.      Deut34:1-8 ahcun Moses thihnak ai tel tikah Mose nih zei tindah a thihnak cu ai tial khawh lai tiah an ti.

9.      Number 12:3 ahcun,“Moses cu vawleicung mi vialte lakah lungnem bik a si.” tiah kan hmuh caah Moses nih cun amah kong hi bantuk cun ai tial lai lo tiah an zumh.

Ka langhter duhmi cu Baibal ca hi tha tein kan rel than tik ahcun khahlonak takpi kan hmuh khawh. Cucaah Baibal kan zumhnak hrampi a si kan tikah hin a biafang ah siloin a sullam tu kha a reltu cungah Pathian nih thluachuah a si deuh. Baibal bia nih minung kan nunnak ah zei dah a kan cawnpiakmi a si timi tu ah khan hram aa bunh deuh. Baibal cu Pathian nih amah kut in a tialmi a si loin thlarau in a chimhmi hna minung 40 renglo nih kum 1300 (1400BC in 95AD) kar ah tialmi cauk pakhat a si. Minung nih tialmi a si caah idannak, tlinlonak le chambaunak tampi kan hmuh khawh. A biana ah Gospel 4 (Matthai, mark, luke, John) nih Jsuh zultu kong kha an tial cio nain i an tialmi minung an i khat cio lo.

Cucaah baibal hi vawlei fimnak in van chek tikah tuanbia hmaan taktak a simi ah a lut kho lo. A hlei khun in Torah (nawlbia cauk Genesis, Exodus, Leviticus, Number, Deuteronomy) hna cu tial caan, tialtu, biafang tete zoh tikah chambaunak taktuk a um caah tuanbia timi ah a lut kho lo.

Vawlei cungah tuanbia kan tikah miring holh cun phun 3(Myths, legends le history) a um:

1.      Myths :

Myths timi cu Hlan liopi kong kha minung nih fianter khawh an i zuam mi khi a si. Myths cu minung chimmi le thil cang taktak mi ah hram a bunh lo. Abianaah Genesis 1 sernak kong khi sernak kong minung nih fianter khawh an i zuammi a si i minung theihmi le thil a cang taktak mi chim chin mi a si lo.

2.      Legend:

Legend timi tu cu minung nih an i chinchiah i ca i an tial hlanah pakhat hnu pakhat an I chimh chinmi tuanbia phun a si. Hi bantuk tuanbia cu chan khat hnu chan khat in bia in a kal lengmang hnu ah tialmi tuanbia a si.

3.      History:

History timi tu cu a liam cia i thil a cang taktakmi le a si taktakmi tuanbia kha an si. Hi a cunglei “tuanbia” tahnak in kan baibal kan tah tikah cun “Nawlbia cauk pa 5” hi “History”timi ah an lut kho hna lo. Cucu vawlei minung fimnak in tahnak sawhsawh a si.

Fianternak:

Khrihfa mi nih kan zumhnak cu minung tuanbia tahnak ah hram ai bunhmi zumhnak a si lo i, cunglei Pathian thlarau hruainak ah hram aa bunhmi kan si caah baibal cu “Tuanbia” ah lut kho hmanhhlah sehlaw, Vawlei cungah khuaruahhar bik pakhat a sinak cu vawlei cung CAUK vialte lak ah print a tam cem bik le a man bikmi  a si. 

Vawleicung Cauk vialte lak ah zuar khawh bik mi cu Bible cauk hi a si.  Vawlei cung minung kan dih lak hi Billion 7 hrawng kan si i, Bible ca uk hi Billion 3.9 reng lo an chuah cang . Buak tlak in kumkhat ah million 100 leng mang hi an chuah, an zuar . Bible Cauk hi Vawlei cung holh phunkip in leh a si i, Nihin ni Vawlei cung Holhphun hi ,7100 hrawng a um i ,mah chung ah cun holh phun 2800 reng lo in leh a si cang . Holh a thiam lo mi hna caah Sign Languages in 55 an leh . Biakam thar le Biakam hlun he leh mi Bible cauk hi UBS(United Bible Society le WBT(Wycliffe Bible Translators) report ning cun holh phun 1715 in leh a si cang an ti.(Ref:Ram Khar,Internet Capar chungin lakmi a si).

A reltu nih pumsa damnak, hnangamnak, daihnak, fimnak le thlarau thawnnak an hmuh caah a reltu fialte hna nih an thangthat bikmi cauk a si. Khuaruah har pakhat a sinak cu “Baibal” hi siangpahrang tampi nih chan tampi chung hrawhdih le, hloh dih an i zuam nain baibal tu hrawk loin anmah minung tu an lo tlau tawn. Baibal kong ah chim ding a tamtuk. Cu thil cangmi vialte nih a langhtermi cu Baibal cu Pathian nih thluachuah a pekmi a si bak ko ti kha a si. Biafang tete ah dannak a um ko nain a sullam in kan zoh a herh.

Genesis ka relnak nih minung thinlung ah a langhtermi cu Pathian cu zeizong vialte sertu a si. Adam le Evi cu minung hmasa bik an si. Adam ci in Jesuh hrim a si. (luke 3:38)Jesuh cu kan  vawleimi kan khamhtu a si timi vialte kha a langhter ko.

Baibal cu Pathian nih minung a “Khamhnak” kong a si. Baibal a um lo zong Pathian bia cu a um peng ko lai. Pathian bia minung nih an tialmi a si caah chambaunak a ngei. Sihmanhsehlaw Pathian bia cauk a si caah  Power a ngeihnak a si.  Cucaah a biafang tete ah kan buai awk a si lo I, baibal nih a kan chimh duhmi sullam tu khan kan zumh i, kan i nunpi ahcun Pathian sunparnak le a lian ngannak taktak kan hmuh khawh lai.

Vawlei cung ah Bible lei Theology ah min thang ah ruahmi Karl Barth, Paul Tillich, Rudolf Bultmann, Reinhold Niebuhr, Karl Rahner, John MacQuarrie, le Hans Kung te hna zong nih baibal an hrilhfiahmi cu a phunphun in an i dang lengluang ko. Asinain kan philh lo awk a simi cu an chimh duhmi cu ai khat dih ko. An hrilh fiahmi tete tu kha ai dang cio. Khrihfabu tampi ( UPC,RCM, AG, Baptist, Mar Thomas, Orthodox …etc cio nih baibal kan pomning le cawnpiak ning cu ai dang cio ko nain kan i timhmi cu Pathian pennak cungah kan luh khawhnak kha a si cio ko. Theologian tampi nih an hrampi cu baibal kha a si I, baibal an fianter ning tu kha ai dang cio bia a si.

Sweden ram i Baibal leiah mifim thiam taktak asimi pa Dr. Karl Barth (May 10, 1886 – December 10, 1968) hi kum zabu 20 chungah  baibal lei thiambik titiang in mi tampi nih an timi pa a si pinah Philosopher taktak a si an timi pa a si.  Voikhat cu baibal cawnpiaknak a tuah lio ah a sianghngakchia pa nih bia pakhat a halmi cu, “Dr. Barth, vawlei cungah na lungthin nih a tonmi vialte lakah hin zeidah “ a hman bik” a si tiah na ruah? tiah a rak hal. Dr.Barth cu a thutnak in a hung dir I, a sianghngakchia vialte nih cun mitthap lo bak in, zeitindah a chim lai ti kha hngahhlang ngaiin an zoh lioah a lehmi  bia hna cu, “Vawlei cungah hin a hmanbik tiah ka ruahmi cu “Jesuh nih a ka dawh ka hngalh baibal ca chungah ai tial” timi hi a si ko ee, a ti hna. Hallelujah!

Baibal hi vawlei tahnak in “Myth” a si ko bu zongah thlarau mit a dei cangmi  nih cun Pathian nih minung a dawtnak tuanbia a sinak taktak kha an hngalh caah an nunnak pek tiangin an aupi. Baibal nih a kan chimmi thawngtha bia karhternak ding caah minung thiam sang Doctor pipi zong an nunnak a liam i, phaisa million tampi andih. Caan tampi dih in baibal sianginn kan kainak i a rian kan tuan pengnak cu a si.  Cucaah baibal cu vawlei mit in tlinlonak, dannak, fianlonak le buainak tampi um hmahsehlaw,  a biafang ah siloin zeidah a kan chimh duhmi a si timi tu in kan rel ahcun kan thlarau caah nunnak, kan thluak caah fimnak le  kan taksa caah damnak le thazaang thabik a si ko. Hi ca a relm vialte Bawipa fiannak le hnangamnak tling in pe ko seh.

Sangukcung Fambawl

“Khamhtu Pathian Vawlei Ah A Chuak Cang"

“Khamhtu Pathian Vawlei Ah A Chuak Cang"

Text: Matt. 2:1-12 (nangmah Baibal tein rak rel)

Minung nihhin kan minung hoi upatnak pek a tlakmi kan pek ko hna, sunparnak pek a tlakmi kan pek ko hna i thangthatnak zong pek awk ai takmi cu kan pek fawn ko hna. Sihmanhsehlaw zeibantuk minung hmanh an siah “biak” hi cu kan bia duh ruam hna lo. Zeicatiah “biak” hi cu kan minung hoi sin tuah ah aa tlak lo in kan ruah lawng siloin minung kan thinlung chungah “biak” (worship) timi hi cu Pathian lawng co phun ah kan ruah. A si ahcun 1st century i Palestine ram Judea peng Bethlahem khua ah a chuakmi Jesuh hi Pathian a si taktak maw? Pathian taktak a si ahcun zeibantuk in dah kan biak?timi hi ruat ti hna u si ti ka duh.

Q 1: Jesuh hi Pathian a si taktak maw?

I. Jesuh Chuah lio caan vawlei thilumtuning nih Pathian taktak a si a langhter.
Gal. 4:4 ah kan hmuhmi cu “A tlingmi caan kha a hung phanh tikah Pathian nih a fapa cu vawlei ah a run thlah” tiah kan hmuh. Hi kaa ah a tlingmi caan timi ahhin Pathian fapa Jesuh cu vawlei caan ngeitu pa Pathian nih mivialte khamhtu Pathian vawlei mi hna lak i hung chuahnak ding caah a tling mi caan, Mi vialte khamhtu nih vawlei pumpi huap in rian a tuan khawhnak hnga zeizong vialte aa sersiam dih lio caan teah Khrih a hung chuak tinak khi a si. Cu caah Jesuh chuahnak ding caah a tlingmi caan cu zeitindah vawlei pi nih a sersiam tihi a tawinak in vun zoh hna u sih.

A. Pathian nih Rom cozah hmangin Jesuh chuahnak caah vawlei a sersiamning.

1. Mediterranean kiangkap ram vialte ah daihnak a ser.
Rom pennak chung ahhin mifir, damiah le tupung an rak tam tuk caah khuakhat le khua khat karlak za long tein kal ngam a ra si lo. Sihmanhsehlaw B.C. 27 in A.D. 14 karlak Rom siangpahrang a rak tuanmi Ceasar Augustus chan lio ah Rom pennak chung i a ummi tipung le damiah buu vialte kha an rak hrawh dih hna. Hi nihhin zalong tein khuazakip ah thawngtha chim ah kal khawhnak boruak a rak sersiam.

2. Kha chan vawlei dihlak zalong tein kalnak lam a ser dih.
Rom miphun nihhin kan pennak ram vialte zalong tein tlun kal khawh a sinak hnga tiah Rom khuapi in Rom pennak a kilne tiang lam tha tein an pemh dih. Hi lio chan Rom pennak nihhin vawlei pumpi ti awka rak uk. Hi nihhin vawlei khamhtu ah a chuak dingmi Jesuh Khrih kong thawngtha vawlei cung khuazakip ah kalpi a si khawhnak hnga lam a sersiam.

3. Rom pennak chung miphun vialte nih pathian dang van an ngeih lio te a si.
Kha lio chan minung hna nih an zumhning ahcun ramkulh kip nih uktu pathian a ngeih tiah an rak zumh. Cu caah ramkulh pakhat nih a dang pakhat kha a tei tikah direct in khi ka ramkulh pathian khi hi ka ram kulh pathian nak in a thawng deuh tiah an rak ruah. Cu bantuk caan lio ahcun Rom a cozah nih kha chan vawlei pi a vun tei tikah tei a si mi ram vialte nih kan pathian nak in Rom pathian a thawng deuh cu caah a thawng deuhmi pathian kan biak a hau timi thinlung an rak ngeih lio te a si. Hi nihhin vawlei hamhtu Pathian tiah midang zong nih an ti i a mah zong Pathian bantuk in thil khuaruahar phun kip a tuahtu Jesuh Khrih thawngtha kha fawi tein mipi nih an zumh khawhnak hnga minung lungthin fak piin a rak sersiam.

B. Pathian nih Greek cozah hmang in Jesuh chuahnak caah caan tling a sersiamning.

1. Vawlei pumpi holh pakhat Greek holh hmanter an rak si.
Alexander the great Greek pennak ah bawi a hung can tikah Greek cozah nih a teimi ram vialte ah Greek holh le nun phung hi hman in um seh tiah nawlbia chuah a rak si. Greek holh kha Greek cozah chan vawlei khan cawnpiak le hmanter an rak si. Rom cozah nih Greek a hun tei tik zongah khan a pennak cu an lak ko nain Greek idea le philosophy hi an rak hlaw kho lo a hleice in an holh: Greek holh le Latin holh tlawmpal hi Rom cozah zong nih official language ah an rak hman ve. Hi nihhin Khrih kong thawngtha khuazakip ah holh kongah buainak um lo tein kaa in aupi le ca in tial khawh a si nak hnga lam kau piin a rak sersiam.

2. Greek fimnak nih an mahnak in a sang deuhmi cawnpiaktu a herh lio caan te a si.
Greek mifim pawl hi tuaktannak le khua ruahnak lei ah a sang taktak mi an si. Sihmanhsehlaw a sang tukmi an khuaruahnak nih khan minung hi a hodah kan si? Zeitin dah kan dongh te lai? ti bantuk biahalnak tiang a halter hna tikah an fimnak nih a thei kho ti lo ai. Cu caah kha bantuk tiang a fianh khotu hna (Jesuh bantuk) cawnpiaktu an herh an i hngalh lio caan te a si. Hi nihin Khrih thawngtha mi fim thinlung ah siseh, mihrut thinlung ah siseh hmun hma kaupi a ngeihkhawhnak hnga thinlung tlang sang a thumh hna.

C. Pathian hrimhrim nih Jesuh chuahnak caah caan tling a sersiamning.
A cunglei kan chim ciami vialte zong hi Pathian nih indirect in a tuahmi lawngte an si dih ko nain hi ka ah ka chim duhmi cu a mah Pathian hrimhrim nih direct in a tuahmi khi a si. Khrihfa tuanbia ah 400 silience years timi kan ngei. Cu cu 400 B.C in A.D aa thok tiang hi a si. Hi caan lio ahhin Pathian nih prophet kaa in siseh, mang in siseh, langhnak in siseh minung sinah bia a chim lo. Kum 400 chung mipi nih Pathian sinin bia an theih ti lo tikah Pathian bia kha a hal in an hal tuk hringhren. Pathin prophet pakhat pakhat van kha an ngai tuk hringhren. Hi nihhin Jesuh chuahnak ding kong thanh chungtu prophet Johan biachim mi sunglawi tein mipi nih an cohlan i a chimmi Pa Jesuh zong an zumh khawhnak hnga caah lam kaupi in a sersiam.
A cunglei ah kan hmuh bantuk in vawlei khamhtu Messiah chuahnak ding caah vawlei uknak lei in siseh, vawlei fimnak lei in siseh, biaknak lei in siseh kan vawlei pi cu Pathian nawlpeknak in a rak i timtuah i zeizong vialte tling tein a sersiam dih cang caah Pathian nih a fa pa cu vawlei ah nu ngak virgin Marry pum hmangin a run thlah. Cu cu Paul nih Gal. 4:4 ah “A tlingmi caan kha a phanh tikah Pathian nih a fapa kha a run thlah, nu chung in a hung chuak” (when the fullness of time had come, God sent forth His son, born of woman..) a timi sullam cu a si.
Cu caah Jesuh cu Pathian a si hrimhrim ti cu a chuah lio caan ah kan vawlei pi nih a mah donnak caah aa rak i sersiamning nih fiang tuk in a langhter. Hi thil vialte hi accident in a cang kho mi an si lo vawlei History cungah nawl ngeitu Pathian nih master plan bak in Khrih chuahnak ding caah a sersiam hramhram mi a si ko.

II. Jesuh Prophet Chim chung ning tein a chuahnak nih Pathian taktak a si a langhter.
- Number 24:17 kan rel tikah prophet Ballam hmang in Pathian nih “Jacob chungin Arfi pakhat a chuak lai” tiah Jesuh a chuahnak ding kong rak chim chungmi kan hmuh. Cu prophet bia a tlin lainak caan a hngak pengmi nichuahlei mifim hna nihcun “a Arfi kan hmuh” tiah an ti i a mah biak awk ah an kal colh. (Matt. 2:2). Mifim hna nih an rak hmuhmi “Arfi” an hmuh tikah prophet kaa in rak chim chungmi “Arfi” kha a si cang tiah fiang tein an hngalh i an rak biak. Cu lawng siloin a mah Jesuh hrimhrim nih “kei cu dairel Arfi ceu ka si” tiah (Rev. 22:16) a ti. Jesuh cu kum tam tuk dan ah rak chim chung cangmi prophet bia ning tein a chuakmi a si caah Pathian nih vawlei khamhtu ah a run thlahmi a si hrimhrim ti cu a fiang.

- Micah 5:2 ah “Mi khamhtu Messiah cu Judea peng Bethlahem khua ah a chuak lai” tiah prophet kaa in B.C. 700 hrawngah phuan chung a rak si cang. Kum 700 tluk a rauh hnuah Marry cu Joshep he an i ham hnuah Thiang Thlarau thawng in nau a pawi. Nau ngeih a zatcuahmah ah khin kha lio chan Rom Siangpahrang Augustus thinlung chungah Pathian nih rian a tuan i Rom pennak chungah a ummi minung vialte minlaknak a tuahter hna. Palestine zong a dihlak in Rom kut tangah a rak um caah Joshep zong cu a nupi hmam cia Marry he a pupa David khua Judea peng Bethlahem khua ahcun kal lo awk tha lo an si ve caah an kal ve. Lampi laklawh hmun dangdang zongah nau va ngei diam kho a si ko nain kha thil vialte a phen ah riantuantu cu Pathian arak si caah Bethlehem khua an phanh bak ah nau te Jesuh cu a rak chuak (Luke 2:1-7). Hi hi nau ngeih ruah ah hramhram in an kal zong a si lo, siangpahrang nawlpek he aa chanthiam ruang sawhsawh zongah a si fawn lo, vawlei History cungah nawlngeitu Pathian caan khiah mi a rak a si. Bethlehem ah a chuak lai tiah rak chim chungmi ning tein Jesuh cu Bethlehem khua ah a chuak taktak. Cu caah Jesuh cu vawlei khamhtu dingah van in a rung tummi Pathian a si hrimhrim.

-Jesuh chuahnak, riantuannak, thihnak le thawhthannak nihhin B.C. chan lio ah phuan chung a rak si cangmi prophet biaphuan 48 a tlinter. Cu caah kum zabu 1st lio i Palestine ram ah a chuakmi Jesuh hi mi khamhtu dingah a chuak lai tiah rak timi Pathian, Biakam hlun chung zongah rak chim chung mipa cu a si hrimhrim tihi zumh lo awk a tha lomi biatak a si.

III. Jesuh chimmi le tuahsernak nih Pathian a si a langhter.
-Matt. 9:2 ah Jesuh nih misualnak a ngeithiam. Judah mi nih hin minung hi kan sualnak ruangah kan zaw tiah an rak zumh. Cu caah mizaw a dam khawhnak hnga Pathian a sualnak a ngeihthiam a hau tiah an zumh. An zumhning bantuk tein Jesuh mizeng pa cu a suanak a ngeithiam i a zawtnak in a dam taktak. Jesuh nih Pathian lawng nih tuahkhawhmi a tuah caah a mah cu Pathian taktak a si.

- Matt. 16:16 ah Peter nih nangmah cu a nungmi Pathian fapa na si a rak ti lio ah khan Jesuh nih aw bia dik na chim, Pathian thawng na hngalh mi a si a ti bak ko. Ka si lo! a ti hrimhrim lo. Cun Matt. 27:11 ah Pilate hmai ah Jesuh nih Judah siangpahrang a cuak dingmi (Messiah) cu ka si ko tiah a ti. Cu lawng siloin pathian tiah auhmi a dang nih an tuah bal lomi thihnak in a tho than thlarau pum ni 40 chung zultu hna sinah a um i cu hnuah cun van ah a kai. Vawlei cungah biaknak founder hna lak ahhin pathian ka si tiah dengteo in aa ti ngam mi hi an um lo. Buddha zong nih pathian ka si a ti bal lo cun Islam founder Muhammad zong nih pathian ka si a ti bal lo. An thih hnu lawngah pathian bantuk in vun biak an si. Nain Jesuh Pathian sinak kha a nun lio zongah a cohlan bak. A donghnak nihin ni tiang Jesuh cu vawlei cungah minthang bik a si peng ko, chim tam bik, phuan tam bik, mi nunnak thlen tam bik a si peng ko rih. Ka si tiah a chimmi a chimning tein a tlinh khotu cu Jesuh Khrih lawng a si. Pathian ka si a ti tik zongah a tuahsernak zeibantuk hmanh ah Pathian a si lo hlah maw ti awk in a langhnak pakhat hmanh a um lo. Cu caah Jesuh cu Pathian hrimhrim a si.

Q 2: Jesuh cu Pathian taktak a si caah zeibantuk biaknak dah kan pek?
“Biak” timi cu Pathian a simi lawng nih a hmuh dingmi a si. Jesuh cu Pathian taktak a si ti kan hngalh cang caah zeibantuk in dah kan biak, tihi a dohhnihnak ah tawi tein ruat ti rih hna u si. Kan Baibal relmi khan a Baibal ah vun zoh than law v.2 ah mifim hna nih kan “Biak” lai an ti cun a v.8 nak ah Herod nih ka “biak” ve lai tiah a ti. Cu caah kan Baibal relmi ah worship/biak timi sullam ngei tein hmun hnih ah kan hmuh i a pakhatnak cu mifim hna an thinlung, an ruahnak le an thlarau in an hmuhmi Arfi cu Pathian biatlinnak mikhamhtu Messiah hmelchunhnak a si ti kha fiang tein an hngalh caah an nun bak in an rak “biak” mi a si. A pahnihnak cu mifim hna nih biak an tuahmi a hmuh ruangah a dik hmanlomi lungthin he keizong ka “biak” ve lai timi a si. Cu bantukin hi ka ahhin atu kan chan ah a lar ngai mi biakning phun hnih kan hmuh: mifim hna bantuk in chung nung thlarau hruainak in biaknak le Herod bantuk in mi nih an tuah cio tiah a dikhman lomi lungthin he biaknak an si. Pathian kan biak tikah hin khrihfa chungkhar in a chuakmi ka si i midang zong an kal cio caah Sunday hna ah biakinn kal ve lo le ih lai rawlei lai hna thlacam ve lo cu mi hmai khah a si lo ti tuah ve ko ning ti phun a silo le Pathian ka biak lo ahcun dantatnak ka tong sual a silo le ka rum khawhnak hnga Pathian sinah ka pek a hau ti bantuk men ruangah Pathian a bia mi mitam pi kan um. Hi bantuk biaknak hi Herod biaknak bantuk a si caah Pathian ral a si. Hi bantuk in Pathian a bia mi na si sual ahcun Pathian ral ka si i hngalh law Pathian biaknak kongah an ruahning naa thlen khawhnak hnga thlacam colh ko. Cun Pathian kan biak tikah Pathian sin in hmuh kan duhmi a um ruangah si loin biak awk tlak hrimhrim a si zia kan hngalh caah chung nung thlarau nih bia lo kho lo in a cawnpiak ruangah a bia mi zong kan um ve. Hi bantuk biaknak hi Pathian lung a lawmhtertu biaknak dik tak cu a si. Jesuh Khrih cu zungzal Hell tla ding misual kan si ko lio caan ah a nunnak pek in kan lu a kan kantu Pathian a si. Sual chungah a thi cangmi nangmah le keimah kha kan thihnak hmun Pathian thinhunnak tangah a mah nunnak tu a run chiah i kan nih misual thi cia tu kha zungzal nunnak a kan pek. Sualnak a ngei lo sihmanhsehlaw kan mah ruangah misual thihnak vailam cungah tihnak fak bik a tuar (2 Cor. 5:21). Mi rum a si sihmanhsehlaw a si fahnak thawng in kan rum khawhnak hnga misifak ah a cang (2 Cor. 8:9). Van mi a thong thong nih an kulh i sui in remh mi khualipi van sui khua chungah an dong loin thangthat mi Pathian fapa nangmah le keimah khamh ruah ah hi vawlei cungi a hrin a si lio ah khan chuahnak hmun hmanh a rak ngei lo i caw inn chungah a chuak, a thih lio caan ah khan vuinak hmun hmanh a rak ngeih lo caah mi thlan hlanh chom a hau. Vawlei cungah caan tawi te rian a tuan chungah zanihnak thathi hmanh ngei lo in ramlak tlang cungah ah a riak tawn, chun niceu ah hnangam te um caan ngei lo in mifir ko bang lungtum le thingtan an rak tawi tawn. A caah mifim fimnak, rumnak le thawnnak cu leidip tluk hmanh a si lo. A mah tan hau loin a vang cungmi pakhat au sehlaw vawlei cu a chung ummi vialte he minute pakhat ah a tei dih ko hnga. Sihmanhsehlaw misual a kan dawt tuk ruangah nisawh namchuknak cu thihnak tiang a tuar. Cu bantuk in a sunglawi mi Khrih dawtnak theih hnu ahcun “bia le a caah nunnak hman ve loin” um cu thutsia a rem ti lo. Paul nih 2 Cor. 5:14 “Khrih nih kan caah a ngeihmi dawtnak nih cun a kan uk” a ti bantuk in nang le keizong nih khrih nih a kan dawtnak a nganzia kan fian ahcun cu dawtnak nihcun a kan uk ve ko lai. Cu caah Pathian biak timi hi biakinn ah va kal i thla va cam le hla va sak ko khi si lo in kan pumpak nun i kan umnak paoh ah khrih dawtnak nih a kan ukmi le Khrih sunparnak ca i kan nun mi tu hi a rak si. Khrihfa catial thiam Rick Warren nihcun “Pathian sunparnak a petu na tuahsernak paohpaoh hi biaknak a si” tiah a ti. Kan inn chungkhar kan nupi le kan pasal le sin kan biachim, kan holhrel le kan cawlcanghning thok in rian kan tuannak ah siseh, dor lamtlang ah thil kan cawknak ah siseh, lam kan phitnak ah siseh, rawl kan chuannak siseh kan tuahsernak kan cawl canghning vialte hi Pathian taktak a si ko buin sifaknak sang bik vailam cung thihnak tiang a kan dawtu Jesuh Khrih dawtnak nih a uk dih i Pathian sunparnak langhtertu an si ahcun cucu Khrih nih a coawk ah aa tlakmi biaknak cu a si.
Tu kum X’mas thla dam tein a phanmi careltu nan dihlak cungah Pathian thluachuah tlung ko seh!
Dawtmi unau, nupa nih rihzungmual lian takmi u le nau nan dihlak caah hi ca reltu vialte nih thla kan in campiak hna. Khrih nih a kan pemi ruahchannak thawng in lungdaih hnangamnak hmu ko u!