DELHI CHIN MIPHUN DIRHMUN LE SINING

Kawlram 1988 buainak ruangah Chin miphun 1989 ah Sangpuii (Tahan Mizo), India ram Delhi ah a rak phan. Kawlram buainak cu a dai deuh hlei lo caah 1992 ahcun Delhi ah kan Chin miphun minung 80 ah kan hung karh. Kum 2000 ahcun minung 2000 kan hung si. Kum 2003 ah minung 4000 ah kan hung karh than. Kum 2008 ahcun ti thlet in kan hung i thle minung 11500 hrawng ah kan karh. A tu kum 2013 ahcun Kawlram 2010 thimnak (election) ruangah kan ti lai cu, Democracy ram phun in hung um a si tikah minung zeimawzat cu an kir, a cheu cu Malaysia ah an kal i, minung 6000 hrawng kan tang lai tiah zumh a si.

A.Delhi Ah Chin Miphun A Kan Hruaitu Organization Pawl

 Delhi ah Chin miphun tam nawn khua kan hung sak tikah i thithruainak Organization kha um lo awk a that ti lo caah All Burmese Refugee Committee (ABRC) hi 1992 ah an rak thok.  Kum 2000 hnu in Kawl pawl an i tel ve caah Kawl pawl he riantuantti a tha lem lo tiah ruahnak a hung um i kum 2005 ah Chin Refugee Committee (CRC) tiah thlen a si. CRC lawng nih Delhi Chin miphun kan zapite  a zohkhenh khawh tlu  tikah Community tete a hung dir hna.CRC kuttang ahcun Community 9 kan um. CRC nih a cohlan lomi community 4 an um. Cu pinah Pengtlang le Family tampi an um rih hna. Pengtlang le family cu kan langhter kho hna lai lo i Community pawl an i thoknak le an dirhnak a tawifiannak in ka van langhter hna lai.

1.Hakha Seino hi kum 2000 kum ah an rak dirh i 2009 ah Hakha Community tiah an thlen.

2.Falam Community 2000

3.Matu Community 1998

4.Zomi (Tidim) Community 1998

5.Zotung Community 2011

6.Cho Community 2003

7. Khomi Community 2003

8.Mizo Community hi kum 2010.

9.Mara Community kum 2010.

 a.Cun CRC nih a cohlan lomi Community pawl hna cu:

1.Zangiat Community  2010

2.Zophei Community 2010

3.Ngawn Community 2010 12,

4.Kuki Community 2010

A cunglei ka langhter community pawl nih hin an mah le Community chungah harsatnak a tongmi piahtana tampi a phisin piak cio hna. Kan miphun caah hlawknak tampi an chuah pi. Asinain cu community pawl hna cu pakhat le pakhat i thei hngal loin caan saupi um a si i a zei si paoh Chin miphun khat kan si. Riantuantu zong i daw hna usih, hmun khatte ah riantuan tti in kar hlang hna usih tiah February 15, 2010 ah Delhi Chin Communities Fellowship (DCCF) Organization a hung chuak.DCCF member chungah hin Community 12 an um. September 2011 ah Hakha Community hi DCCF riantuannak in an chuak.  Hi DCCF Organization nih hin Delhi Chin miphun caah hlawknak le thathnemnak zeimawzat cu a chuah pi ve. 

B.Khrihfabu: Delhi ah kan Chin miphun chungin khrihfabu hi Buu (30 ) leng kan um an ti. Zeibantuk ruangah buu hi zatzat kan um ti hi ruah lo awk cu a tha lo. Hruaitu pawl  lung i hmuh thiamlonak ruang zong ah a si kho.  Kan holh kan i dan ruang zongah a si kho ve. Holh ai khat ko mi zong buu kan i then thiamthiam. Asinain ka khuaruah a har ngaimi thil pakhat cu Laitlang kan um lio ah buu kongah kan buai peng. Asinain Delhi tu ahcun buu kong ah nang buu kei buu ti a um ballo. Crusade le Camping a um caan zong pumh kan i hrawmtti kho i Pathian kan thangthat tti kho. A hohmanh i thleidannak a um lo. Hi nunzia hi ai dawh taktak mi Khrih nih a kan fialmi rian pakhat Delhi nih Chin mi nih kan tuah mi a si tiin ka hmu. Hi nunzia hi ramdang ummi siseh, Laitlang ummi Chin mi kan unau nih nan i  cawn cio awk ah ka duh ngaingai. Delhi ah Khrihfabu buu (30) leng kan um an ti nain an zapi tein kan theih khawh hna lo caah kan theih khawh mi khrihfabu a tanglei ahhin ka van langhter hna lai.

1.Delhi Burmese Christian Fellowship (DBCF) hi October 10,1992 ah an rak dirh.

2.Lai Christian Church (LCC) hi August 14,2000

3.Chin Christian Fellowship (CCF) May 20,2001

4.Chin Believer’s Church (CBC)  hi January 16,2005

5.United Penticostal Church ( UPC) hi August16,1998.

6.Zophei Christian Fellowship (ZPCF) hi October 18,2009

7.Zotung Christian Fellowship (ZCF)

8.Mara Christian Fellowship (MCF)

9.Delhi Chin Baptist Church (DCBC) hi January 31,2010

10.Mizo Christian Fellowship (MCF)

11.Zangiat Christian Fellowship (ZCF)

12.Gospel Baptist Church (GBC)

13.Living Faith Baptist Church (LFBC) January 14,2003

14.Matu Christian Fellowship (MCF)

15Delhi Matu Christian Fellowship (DMCF)

16.Matu Christian Church (MCC)

17.Burmese Mizo Christian Fellowship

18.Delhi The Truth Fellowship

19.Burmese Christian Association (BCA)

20.Roman Catholic  (RC) November18.2004

21. Sevenday

C. Pawcawm Kawlhawl Ning :Kan pawcawm kawlhawl ning hi a phun ai dang cio hna.Sihmanhsehlaw cu ka pawcawm kawlhawl ning cu ka theih khawh vial, a tlangpi in ka van langhter hna lai:

1. Ramdang Chin unau hna sinah thilkuat a si. Thilkuat hi Delhi ah ummi Chin mi nih 90 percent nih kan tuah  a si. A mi kip nih riantuan he tuan lo he tuah mi  a si.

2. Mizoram le Kawlram ah thil va zuar hi 5 percent hrawng nih an tuah mi a si.

3. Company or Factory ah rian a tuan mi hi 30 percent hrawng an si lai tiah zumh a si.

4. Riit-hai sii in chaw a let mi hi 2 percent an si lai..

 5.Riantuan loin ramdang um u le nau nih rak cawm mi hi 63 percent hrawng an si lai tiah zumh a si.

A cunglei ka rak langhter mi zoh tikah riantuan loin a ummi kan tamtuk. Riantuan loin a ummi pawl hi ka khuaruah an har tuk  i tam deuh in langhter ka duh. Minung a si ve mi, chungkhar tlamtling tein a ngei ve mi nih riantuan loin u le nau zohchom rumro in kan um hi vulei cungah thil khuaruahhar thim hna sehlaw pakhat ahcun ai tel ve lai tiah ka zumh. Chin miphun nih riantuan loin um sawh hi a uar hrim zong in kan uar. Kan i hmaihngal pi ngai fawn. Delhi ah UN Office, Call Centre tbk rian sang pipi a tuanmi le tangka tampi a hlawh mi nakin riantuan loin a ummi ca thiam lo ramdang in sponsor mi pawl kha an ning a hngal deuh i an puam hngal deuh. Mi cheu khat capo saih thiam pawl le bang nihcun Delhi um cu a nuam tuk, a cozah leiin kan free ngai, Laitlang bantukin duh chungin khua kan sa kho, kan duh paoh in kan i lengkai kho,zeihmanh tuah lo in ramdang unau pawl nih lahkhah pekin thlachiar herh zat paoh kuat a si tikah a nuam tuk tiah an ti phah. Thil khuaruahhar pakhat cu a si ve hrimhrim. Chin miphun kan niam rihnak le miphun dang kan tluk hna lonak a langhnak a si. Hi ti ningin kan kal peng ahcun miphun dang cu vulei caan dongh tiang zongah kan phan kho hna lai lo.

D.Cacawnnak: Delhi ah Chin miphun khuasa mi hi mino a tam u kan si lai. Cu mino chungah cun sianginn kai mi hi an tam deuh an si lai. Cu sianginn a kaimi chung lila ahcun Bible cacawng hi 90 percent hrawnghrang an si lai. Secular cawng hi cu 10 percent hrawnghrang an si lai. Hi 10 percent chungah hin hngakchia High School tang hi a tam u an si. University level hi cu 0.99 hrawng an si lai. Bible ca kan cawn ning kong hi tampi deuh in van tial ka duh. Bible ca kan cawn ning hi Pathian bia hngalh duh le Pathian ram kauhnak caah kan cawng lo. Mirang holh thiamnak caah kan cawng. A cheu cu mirang holh cu an thiam taktak nain, a tial cu an thiam hoi ti lo. A holh cu cathiam lo zong nih thiam khawh mi a si. B.Th lak a zat tikah Thesis tial ahau, cu thesis cu mah tein an tial kho mi kawl hna usih law pakhat hna kan hmu hnga dek maw? Tial piak chom lawng te kan hau. Cu ti cun Bible ca Uk khat lawng he B.Th kan dih. A leng ca relmi kan um ti lo, ca dang rel awk kan ngeih lo tikah zeihmanh kan thei lo.

E.Chiat/That Ni  I Zohkhenh Ning:  Chiatni kong hi a hmasa in ka van tial hmasa lai.  Delhi ah kan miphun chungin mithi an um ahcun zei community, zei khrihfabu um loin va kal cio asi. A herh mi cawlcanghnak ah holh thiam deuh le thazaang chuah kho deuh paoh nih cawlcangh pi a si. Asinain a tawlreltu bik mithi hna an khrihfabu nih a tawlrel bik. Khrihfabu member chung pakhat khat kha Laitlang ah maw, hmun dangdang ah maw a u a nau, a nu le pa a chuahpi nih an thih tak tikah khrihfabu nih tha tein topi/thutpi a si. Hihi ai dawh ngaingai mi kan miphun nunzia a si. Thatni tu hi cu sawmmi chung hmanh ahhin duh ningin kan chuak kho lo. Zeicatiah rian le khai cio a tam tikah van hrial deuh awk a tha mi tete cu an van hrial pah hna i a si lai. Thatni ah lunglawmhnak a tongtu nih biakinn deuh ahhin a lunglawmhnak a tuah tawn. Cun an biakinn kha a fat deuh ahcun Khrihfabu dang biakinn kha an hlan a si i Khrihfabu dang zong nih nan nih bu kan nih bu ti lo tein lunglawm tein hlanh le onh an si peng.

F. Ramdang Kalmi Miphun Hawi Nih Airport Tiang Kan I Thlah : Chin miphun chungin ramthumnak a kal dingmi an um ahcun khrihfabu, pengtlang le hawi le kom nih a runrun in airport tiang kan i thlah hna. Hi nunzia hi miphun dang caah cun hnahnok ngai a sinain kan nih Chin miphun caah cun kan i dawtnak, kan i sianlonak, kan i tlaihchannak kan langhternak a si i, airport ah mitthli rual he nguingui thlak in a tap mi an tam ko. Kum tampi chung miphun dang sinah khua kan sak tikah kan miphun hawi Chin miphun cu chuahpi unau bantukin kan i zoh i kan i daw ngaingai hna. Cu ai daw ngaingai mi kum tampi chung i hmu ti lo dingin van i then cu a fak ve hrimhrim. Nu nau caah cun tuar awk a har ve hrimhrim mi thil a si.

G. Kan Holh/Ca : Kan holh kongah cun lungdong ngaingai. Mizo holh nih influence a kan tuah tuk. Pakhat le pakhat i chonhnak ah Mizo holh hman a tam ngai. Cun Biakinn chung kan hlasa pawl zong nih Mizo hlasak a tam ngai. Cu lawng a si rih lo, mizo hlasak thiam, Crusade le Camping hna ah sawm kan uar ngai. Cun thawngtha chimtu cah ding zong Mizo miphun thawngtha chimmi ngeih kha kan uar deuh. Delhi ahhin Mizoram in a rak rami kan Chin miphun pawl nih an fale kha Mizoram ah Mizo holh in an va chonh hna khi cu a vai ning deuh. Delhi zong ah mizo holh in chonh cu an ma hlei lo i kan fale cu mizo holh lawng tein an holh. Laitlang in a rak rami Mizo holh a thei ballo mi kan fale zong nih Mizo holh lawng tein i chonhbiaknak ah an hman cang.  Hi ti ning tein Delhi ah kum 20 kan um ahcun Mizo holh lawng tein kan holh dih te lai. Mizo holh in kan holh tikah ahcun kan miphun tlau hram aa thok cang tinak a si. “Miphun dang holh kha kan thiam awk a si. Asinain cu miphun dang holh cu kan miphun sinah le kan innchungkhar sinah kan hman awk a si lo.”Kan miphun holh kha kan mah nih kan hman lo ahcun mizei miphun nih dah a kun lai. Miphun dang holh hmannak nih miphun tlaunak fawite in a chuahpi ti hi kan miphun nih kan theih awk a si.

H. UNHCR : UNHCR nih an kan zohkhenh ning hi chim awktlak a um lo. Hlan ahcun UN card van ngah bakin thla 6 chung lahkhah pek a si. A tu cu a si ti lo. Kum tlinglo, kum 60 cung le mi damlo lawng kha lahkhah an pek hna. Cun riantuan mi kha thla ah thongkhat in lahkhah a chap hna. Donbosco nih Small Business a tuah mi caah Rs.25000 a bawmh hna. Cu hna zongah cun a hal a thiam deuh mi kha a bawmh hna.IGA an ti i Donbosco Office rian an tuanter hna i an tuanmi zat cio in lahkhah an pek hna. Cu an hmuh mi cu an pawcawmnak caah an i za kho lo. Donbosco nih Sianginn a tuah i Computer cawnnak, Mirang holh le grammar cawnnak le tanghra in tang 12 tiang zong a tuah chih. Cu ah ka ah refugee a kaimi hi minung tlawmte an si. Cun hngakchia zohkhenhnak sianginn hi hmun li ah an tuah. Cun CRC tlaihter in Sianginn pakhat a tuah fawn. Cun a leng i sianginn a kai mi Holh cawn a duhmi, computer cawn a duh mi tete kha Rs.15000 tiang an bawmh hna. Dafi Scholorship an ti i mah cu Scholorship cu German in a rami bawmhnak a si i Donbosco nih an tlaih i University a kaimi pawl nih an sawk i mizeimaw nih bawmhnak an hmuh khawh ve. Security lei hi tuanvo an kan la kho taktak lo. Vai pawl sinin piahtana kan tonmi inn thawl/chuah, riantuan man pek lo, a hman lo ning in vuak le den, motor or Motor Cycle nih pah tbk ah UN nih a phung men in tuanvo a lak i zeipi an kan tuahpiak taktak mi an um lo.

I.Kan Zatlang Nun : Kan zatlang nun kong ahhin Laitlang nakin kan thangcho deuh hlei lo. Kan mah khua le ram um bantukin kan um. Kan duh paoh in zaantlai hnu zongah nu zong nih kan vaak. Duh chungin zuu kan ding i sa kan ei, kan au kan khuang, a hodah a ngamh tiah Laitlang khuate bantukin kan au ko rih. Vai pawl zong kan duh paoh in kan ti hna. Mirang holh kan thiam na loin mirang holh in kan chonh hna. Ahodah ka si na ka thei maw kan ti hna i kan duh paoh in kan hro hna. Inn kan hlang i inn ngeitu nih zulh ding an kan timi kan zul kho lo i inn ngeitu he kan i si peng hna. Inn ngeitu cu kan duh chungin kan holh thiam lo he kan ti rih hna. Vai pawl hi i lenkai a hmang lomi kan si i mileng hi an rem tuk lo. Cu chinchap ahcun zuurit bu hna in zaantlai ah kan va len hna tikah inn ngeitu nih an kan rem hrimhrim lo. Cu ruangah inn ngeitu nih thawl le chuah kan ton tawnnak a si. Rian kan tuan tikah rian ngeitu Company or Factory nih zulh ding an kan ti ning kan zul lo. Kan duh paoh in Laitlang lo kal in kan kal. Kan duh tik paoh kan i din i nithum li kan tuan hna ah kan i phuak mai. Cu tikah kan tuanmi te kha hlawh kan pe uh tiah ning hngal ngai kan ti hna. Company le Factor nih riantuanmi hlawh pek caan an ngei. Cu an pek caan a phak hlan ah hlawh kan hal hna tikah kan buai. Cun an mah nih i phuak uh an kan ti lomi kan i  phuah tikah buainak a chuak. Laimi puai kan tuahnak paoh kan i vua zungzal. Sport kum khat ah voi khat kan tuah i cucu Chin miphun tuah mi puai ngan bik a si i cu ahcun a runrun in kan i vua hna. Nang community, kan nih community kan i ti hna. Police zong nih an kan then kho lo. Khuaruahhar cu kan si. India miphun kan pawngkam ummi an khuaruah kan har tuk tawn. Nu nih hnipuan an i hrukaih ning cu zoh ngam an si hna lo. Cu ruangah Kala pawl nih tlaihhrem kan ton tawnnak zong hi kan thil hruk-aih ningcang loin kan i hruk-aih ruangah ai tel ve.

J. SMS le Online Chatting Nih  Chin Mino Laica A Thiamter  Ve Hna: Vulei cung chantiluan  nih Chin miphun kha kan duh zong duh lo zongah a kan phanh ve i Mobile le internet kha kan hung hmang hna. Laitlang in a rak rami nih mirang ca kan thiam ti lo, Hindi ca zong kan thiam ti lo, Kawlca zong kan thiam fawn lo tikah duh zong duh lo zong Laica hman a hau cang. Kawlram uknak ruangah Chin miphun nih kan ca kan cawng kho ti lo i Laica kan thiam ti lo. Tlangvaal nih nungak internet or SMS in cakuat kan duh tikah Laica thiam lo cun a ngah ti lo. Cu bantukin nungak zong a si thiamthiam. Cu tikah Laica kha nungaktlangvaal nih heh! tiah an vun hman i Laitlang i Laica thiam lomi nungak tlangvaal kha Laica thiam ah a canter hna. Kan ca hi Mirang ( Roman) Alphabet in kan hman ruangah a cunglei hi I ka langhter mi pawl hi hlawknak/miaknak kan miphun nih kan hmuh mi a si.

 Biatlangkawmnak: Delhi Chin miphun tuanbia kan tial lai ti tikah kum 24 chung khua kan sak cang nak kha a tawinak in ka van langhter tikah ka hrelh mi tampi a um. Cun a caan le a ni kha a sining tein ka theih khawh lomi tampi zong a um rih. Asinain Delhi Chin miphun minung thong tampi nih kum 24 chung kan umnak tuanbia hi tial a um ballo caah hmailei caan ah kan fanau le hna nih Delhi ah Chin miphun kan tuanbia hi zoh than le hlathlai than an van duh ve tikah tlawmpal tal a bawmtu a si hnga maw tiah ruahchannak he tlamtling lo bupi in ka van tialnak a si. 

Stalin Tha Cung Lian

Adam le Evi Hi Kanmah Bantuk Minung Maw?

Biahanak: Genesis Cauk chung i kan hmuhmi hna Adam le Evi hi vawleicung ah kanmah bantukin a rak nung taktakmi (Historical Persons) maw an si? Asiloah Mythological Persons deuh an si hnga? Cauk pakhat ka relmi ahcun, Historical Persons si loin Mythological Persons deuh in ka rel. Cun vawleicung ah Bible le Theology ah min thang ah ruahmi hna Karl Barth, Paul Tillich, Rudolf Bultmann, Reinhold Niebuhr, Karl Rahner, John MacQuarrie, le Hans Kung tehna zong nih hin Myth deuh in an pom ko rua? Hi kong hi zeitindah na hmuhning a si? Bible in ka fianh kho law kai lawm ko hnga? (Upatnak he, Ca Ceu (Van Tum Ceu), Amarillo, Texas,USA.)

Bialehnak: Genesis cauk kan zoh tiah minung sernak kong hi phun 2 in kan hmuh khawh.

1.      Genesis 1:27 ahcun, “ Cutincun Pathian nih minung cu amah mui lo in a ser hna, minung cu Pathian mui in a ser hna. Mipa  le minu kha a ser hna”. Hi zong ah hin “adam”timi hi Hebrew biafang in “adamah” ti a si I, a collective noun phun  a si I sullam cu “ minung( humanity) tinak a si. Pumpak min pu lo in minu le mipa(Gender) biafang a si. Hi baibal cacaang ahcun minu le mipa kha Pathian nih hmunkhat te ah a ser tinak a si.

2.      Genesis 2:22 ahcun, “mipa hnak ruk kha a zuhmi cun minu pakhat a ser I a sinah cun a ratpi”. Hi ka zawn ahcun “Adam” timi min hi pumpak min (personal) in a hman. Adam hi ser hmasa a si i a hnuah Evi ser a si in a lang.

Baibal lei thiam sang tampi nih a cunglei ‘adam’ kong a hrilhfiah tikah an I dang tampi cu hram pa 2 ruang ah hin a si. Feminist Theologian tampi nih cun Genesis 1:27 hi an uar ngaingai mi a si. A ruang cu nulepa hi Pathian nih aa tluk tein a kan sermi kan sinak a lagnhtertu a si an ti.

Moses nih Nawlbia cauk cu a tial tiah a zumhmi:

Genesis cauk lawng si loin nawlbia cauk 5(Genesis in Deuteronomy) hna hi Moses nih 1400BC hrawngah a tialmi a si  lai tiah hlan lio Jews tuanbia tialtu hna Josephus le Philo te hna nih cun zumh mi a si. A ruang cu ex.17:14; 24:4; 34:4,27-28; Deut 31:9,24; le Ezara 3:2;2chanrelnak 25:4 ah hin Moses nih a tialnak kan hmuh khawh hna. Cupinah:

1.      Exodus 24:4 ahcun, “4Moses nih Bawipa nawlbia vialte cu a ṭial hna. A thaizing zingkate ah tlang hram ah cun biakṭheng pakhat a ser i lungphun hleihnih, Israel miphun hleihnih caah khan a phun.”

2.      Deut 31:9 ahcun, “Cun Moses nih hi phungbia cu a ṭial i Bawipa biakamnak kuang a putu Levi fapa tlangbawi hna sin le Israel mi upa vialte hna sinah a pek”

Jesuh zong nih hlan I Moses nih a tialnak kong kha a chim:

3.      Mk10:2-5 ahcun, “Farasi mi kha an ra i foih an ra timh. “Kan phung nih nupi mak hi a kan onh maw onh lo, kan chim tuah,” tiah an ti. Jesuh nih biahalnak in a leh hna i, “Moses nih zei phung dah an pek hna?” tiah a ti. Annih nih, “Moses nih a kan pekmi ah cun, mipa nih a nupi kha maknak ca a pek ahcun a mak khawh ko, ti a si,” tiah an leh. * Jesuh nih cun a thawh hna i, “Moses nih hi nawlbia an ṭialpiak hna cu, nannih kha cawnpiak nan har tuk hringhran caah a si.”

Nawlbia cauk hi Jesuh zong nih “Moses nawlbia” tiah a auh:

4.      Mk 12:26 ahcun, “Mithi mi thihnak in thawhter ṭhan an si lai le si lai lonak kong cu, Moses cauk chungah khan, burbuk a kangmi kong kha nan rel bal lo maw? Khaka ah khan Pathian nih Moses cu a thawh i, ‘Kei cu Abraham Pathian, Isak Pathian, Jakob Pathian ka si,’ a ti, tiah aa ṭial ṭung.

Nawlbia cauk cu Moses lawng nih a tiallo tiah zumhmi:

Sihmanhsehlaw a tu chan ahcun baibal kha tha tein an van rel tiah Genesis chung hmanh ah i dannak tete a tamtuk caah Moses lawng nih a tialmi a si lai lo tiah an zumh. chanthar baibal thiam mi nih cun  a tlawmbik minung pa 4 nih tuanbia cauk pa 5 hi tialmi a si lai ti an zumh cang. A ruangcu:

1.      Genesis 1 le 2 kan zoh ah sernak kong phun 2 in a lang. Gen. 1:1-2:3 ah hin Pathian min cu Elohim a si i, Gen.2:4-23 ah hin Pathian min cu Yahweh ti a si. Hi zawn ah hin Pathian min a hman ning zong ai khat lo i an ca tial ning zong ai khat lo.

2.      Genesis 7:17 ahcun buanchukcho cu ni 40 chung a si tin a ti. Nain Genesis 8:3 ahcun ni 150 hnu ah ti cu a tum, tiah kan hmuh.

3.      Gen. 6:19 nih cun Noah cu Pathian nih saram khuah khat cio in lawng chungah na luhpi lai, tiah  a ti. Asinain Gen. 7:2 ahcun Pathian nih Noah cu, saram thiang cu khuah 7 in luhpi hna law samram thiang lo cu a nu pakhat a pa pa khat in luh pi hna, tiah a ti.

4.      Gen.28 ahcun Jacob nih Mesopotamia lei a kal lioah Nethal cu min a sak, tiah kan hmuh. Asinain Gen. 35 ahcun Mesopotamia leiin a rak kir pah ah Jacob nih Bethel cu min a sak tiah kan hmuh than.

5.      Gen, 27:43 ahcun Jacob cu a u Esau nih thah awkah aa tinh ti kha  a nu nih a hngalh tikah zokzok in Mesopotamia leiah a kalter tiin kan hmuh. Asinain Gen, 28:1-3 nih cun a pa nih Jacob cu nupi thit awk caah Mesopotamia leiah a kal ter tiin a kan chimh.

6.      Gen. 32:24-29 ah Jacob le vancungmi an i pai i, “thlauachuahnak na ka pek lo ahcun kan thlah kho lo tiah” Jacob nih a ti caah vancungmi nih cun thluachuahnak an pei i, Jacob cu, Isreal tiah min a sak, tiah kan hmuh. Asinain Gen35:6-11 ahcun Jacob cu Mesopotamia ram in a hung kir than tikah khan Pathian cu a sinah a lang than i, thluachuahnak a pek i, Isreal tiah min a sak, tiin kan hmuh than.

7.      Gen 21:31 kan zoh tikah Beersheba khua cu Abraham nih min a pekmi khua a si. A sinain Gen.26:33 kan zoh than tikah Isak nih Beer-sheba cu min a pekmi a si tiah kan hmuh than.

8.      Deut34:1-8 ahcun Moses thihnak ai tel tikah Mose nih zei tindah a thihnak cu ai tial khawh lai tiah an ti.

9.      Number 12:3 ahcun,“Moses cu vawleicung mi vialte lakah lungnem bik a si.” tiah kan hmuh caah Moses nih cun amah kong hi bantuk cun ai tial lai lo tiah an zumh.

Ka langhter duhmi cu Baibal ca hi tha tein kan rel than tik ahcun khahlonak takpi kan hmuh khawh. Cucaah Baibal kan zumhnak hrampi a si kan tikah hin a biafang ah siloin a sullam tu kha a reltu cungah Pathian nih thluachuah a si deuh. Baibal bia nih minung kan nunnak ah zei dah a kan cawnpiakmi a si timi tu ah khan hram aa bunh deuh. Baibal cu Pathian nih amah kut in a tialmi a si loin thlarau in a chimhmi hna minung 40 renglo nih kum 1300 (1400BC in 95AD) kar ah tialmi cauk pakhat a si. Minung nih tialmi a si caah idannak, tlinlonak le chambaunak tampi kan hmuh khawh. A biana ah Gospel 4 (Matthai, mark, luke, John) nih Jsuh zultu kong kha an tial cio nain i an tialmi minung an i khat cio lo.

Cucaah baibal hi vawlei fimnak in van chek tikah tuanbia hmaan taktak a simi ah a lut kho lo. A hlei khun in Torah (nawlbia cauk Genesis, Exodus, Leviticus, Number, Deuteronomy) hna cu tial caan, tialtu, biafang tete zoh tikah chambaunak taktuk a um caah tuanbia timi ah a lut kho lo.

Vawlei cungah tuanbia kan tikah miring holh cun phun 3(Myths, legends le history) a um:

1.      Myths :

Myths timi cu Hlan liopi kong kha minung nih fianter khawh an i zuam mi khi a si. Myths cu minung chimmi le thil cang taktak mi ah hram a bunh lo. Abianaah Genesis 1 sernak kong khi sernak kong minung nih fianter khawh an i zuammi a si i minung theihmi le thil a cang taktak mi chim chin mi a si lo.

2.      Legend:

Legend timi tu cu minung nih an i chinchiah i ca i an tial hlanah pakhat hnu pakhat an I chimh chinmi tuanbia phun a si. Hi bantuk tuanbia cu chan khat hnu chan khat in bia in a kal lengmang hnu ah tialmi tuanbia a si.

3.      History:

History timi tu cu a liam cia i thil a cang taktakmi le a si taktakmi tuanbia kha an si. Hi a cunglei “tuanbia” tahnak in kan baibal kan tah tikah cun “Nawlbia cauk pa 5” hi “History”timi ah an lut kho hna lo. Cucu vawlei minung fimnak in tahnak sawhsawh a si.

Fianternak:

Khrihfa mi nih kan zumhnak cu minung tuanbia tahnak ah hram ai bunhmi zumhnak a si lo i, cunglei Pathian thlarau hruainak ah hram aa bunhmi kan si caah baibal cu “Tuanbia” ah lut kho hmanhhlah sehlaw, Vawlei cungah khuaruahhar bik pakhat a sinak cu vawlei cung CAUK vialte lak ah print a tam cem bik le a man bikmi  a si.

Vawleicung Cauk vialte lak ah zuar khawh bik mi cu Bible cauk hi a si.  Vawlei cung minung kan dih lak hi Billion 7 hrawng kan si i, Bible ca uk hi Billion 3.9 reng lo an chuah cang . Buak tlak in kumkhat ah million 100 leng mang hi an chuah, an zuar . Bible Cauk hi Vawlei cung holh phunkip in leh a si i, Nihin ni Vawlei cung Holhphun hi ,7100 hrawng a um i ,mah chung ah cun holh phun 2800 reng lo in leh a si cang . Holh a thiam lo mi hna caah Sign Languages in 55 an leh . Biakam thar le Biakam hlun he leh mi Bible cauk hi UBS(United Bible Society le WBT(Wycliffe Bible Translators) report ning cun holh phun 1715 in leh a si cang an ti.(Ref:Ram Khar,Internet Capar chungin lakmi a si).

A reltu nih pumsa damnak, hnangamnak, daihnak, fimnak le thlarau thawnnak an hmuh caah a reltu fialte hna nih an thangthat bikmi cauk a si. Khuaruah har pakhat a sinak cu “Baibal” hi siangpahrang tampi nih chan tampi chung hrawhdih le, hloh dih an i zuam nain baibal tu hrawk loin anmah minung tu an lo tlau tawn. Baibal kong ah chim ding a tamtuk. Cu thil cangmi vialte nih a langhtermi cu Baibal cu Pathian nih thluachuah a pekmi a si bak ko ti kha a si. Biafang tete ah dannak a um ko nain a sullam in kan zoh a herh.

Genesis ka relnak nih minung thinlung ah a langhtermi cu Pathian cu zeizong vialte sertu a si. Adam le Evi cu minung hmasa bik an si. Adam ci in Jesuh hrim a si. (luke 3:38)Jesuh cu kan  vawleimi kan khamhtu a si timi vialte kha a langhter ko.

Baibal cu Pathian nih minung a “Khamhnak” kong a si. Baibal a um lo zong Pathian bia cu a um peng ko lai. Pathian bia minung nih an tialmi a si caah chambaunak a ngei. Sihmanhsehlaw Pathian bia cauk a si caah  Power a ngeihnak a si.  Cucaah a biafang tete ah kan buai awk a si lo I, baibal nih a kan chimh duhmi sullam tu khan kan zumh i, kan i nunpi ahcun Pathian sunparnak le a lian ngannak taktak kan hmuh khawh lai.

Vawlei cung ah Bible lei Theology ah min thang ah ruahmi Karl Barth, Paul Tillich, Rudolf Bultmann, Reinhold Niebuhr, Karl Rahner, John MacQuarrie, le Hans Kung te hna zong nih baibal an hrilhfiahmi cu a phunphun in an i dang lengluang ko. Asinain kan philh lo awk a simi cu an chimh duhmi cu ai khat dih ko. An hrilh fiahmi tete tu kha ai dang cio. Khrihfabu tampi ( UPC,RCM, AG, Baptist, Mar Thomas, Orthodox …etc cio nih baibal kan pomning le cawnpiak ning cu ai dang cio ko nain kan i timhmi cu Pathian pennak cungah kan luh khawhnak kha a si cio ko. Theologian tampi nih an hrampi cu baibal kha a si I, baibal an fianter ning tu kha ai dang cio bia a si.

Sweden ram i Baibal leiah mifim thiam taktak asimi pa Dr. Karl Barth (May 10, 1886 – December 10, 1968) hi kum zabu 20 chungah  baibal lei thiambik titiang in mi tampi nih an timi pa a si pinah Philosopher taktak a si an timi pa a si.  Voikhat cu baibal cawnpiaknak a tuah lio ah a sianghngakchia pa nih bia pakhat a halmi cu, “Dr. Barth, vawlei cungah na lungthin nih a tonmi vialte lakah hin zeidah “ a hman bik” a si tiah na ruah? tiah a rak hal. Dr.Barth cu a thutnak in a hung dir I, a sianghngakchia vialte nih cun mitthap lo bak in, zeitindah a chim lai ti kha hngahhlang ngaiin an zoh lioah a lehmi  bia hna cu, “Vawlei cungah hin a hmanbik tiah ka ruahmi cu “Jesuh nih a ka dawh ka hngalh baibal ca chungah ai tial” timi hi a si ko ee, a ti hna. Hallelujah!

Baibal hi vawlei tahnak in “Myth” a si ko bu zongah thlarau mit a dei cangmi  nih cun Pathian nih minung a dawtnak tuanbia a sinak taktak kha an hngalh caah an nunnak pek tiangin an aupi. Baibal nih a kan chimmi thawngtha bia karhternak ding caah minung thiam sang Doctor pipi zong an nunnak a liam i, phaisa million tampi andih. Caan tampi dih in baibal sianginn kan kainak i a rian kan tuan pengnak cu a si.  Cucaah baibal cu vawlei mit in tlinlonak, dannak, fianlonak le buainak tampi um hmahsehlaw,  a biafang ah siloin zeidah a kan chimh duhmi a si timi tu in kan rel ahcun kan thlarau caah nunnak, kan thluak caah fimnak le  kan taksa caah damnak le thazaang thabik a si ko. Hi ca a relm vialte Bawipa fiannak le hnangamnak tling in pe ko seh.

Sangukcung Fambawl